Trả 25 tỷ mua 90% cổ phần nhưng chưa từng là cổ đông: bài học sổ đăng ký cổ đông

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Một nhà đầu tư chuyển 25 tỷ đồng để mua 90% cổ phần một công ty cổ phần có dự án trồng rừng. Tiền đi vào tài khoản cá nhân của từng cổ đông. Ba năm sau, toà công nhận thoả thuận huỷ toàn bộ sáu hợp đồng và trả lại 25 tỷ — chia làm năm đợt, đợt cuối 15 tỷ đến tận ngày 30/4/2027. Nhà đầu tư đòi được tiền gốc, nhưng năm năm vốn nằm chết và không đồng tiền phạt nào.

Thương vụ diễn ra như thế nào

Công ty mục tiêu là một công ty cổ phần tại Tiền Giang, sở hữu một dự án trồng rừng và quản lý bảo vệ rừng tại Lâm Đồng đã được phê duyệt. Cơ cấu cổ đông trước giao dịch:

Diễn biến:

• 15/02/2022: họp bàn, thống nhất bán 90% cổ phần giá 25 tỷ đồng. Ký hợp đồng đặt cọc.
• Ngay sau cuộc họp: bên bán gọi điện báo “các cổ đông yêu cầu bán 90% cổ phần với giá 50 tỷ chứ không phải 25 tỷ như đã thoả thuận”. Bên mua đồng ý vì rất muốn đầu tư vào dự án.
• 16/02/2022: chuyển 4 tỷ đồng vào tài khoản cá nhân của một cổ đông.
• 22/4/2022: ký hợp đồng chuyển nhượng 90% cổ phần, kèm điều kiện tại khoản 3.1 Điều 3: bên bán phải hoàn tất chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh mới, chuẩn bị hồ sơ và con dấu mới.
• 27/4/2022: chuyển tiếp 21 tỷ đồng vào tài khoản cá nhân của một cổ đông khác.
• Tháng 5/2022: ký thêm bốn hợp đồng chuyển nhượng riêng lẻ theo phần cổ phần của từng cá nhân.
• Sau đó: hồ sơ tài sản chưa cập nhật đúng tên công ty sau chuyển đổi loại hình; người đại diện theo pháp luật không được thay đổi; bên mua không trở thành cổ đông chính thức. Bên bán né tránh liên hệ.

Có một chi tiết làm vụ việc nặng thêm: để có 25 tỷ, bên mua đã ký hợp đồng nhận 40 tỷ đồng từ một công ty đầu tư khác để cùng làm dự án trồng rừng đó. Khi thương vụ đổ, nghĩa vụ hoàn trả với bên thứ ba vẫn còn nguyên. Một giao dịch hỏng kéo theo một giao dịch khác.

Sáu lỗi có thể tránh được hoàn toàn

Lỗi 1: trả tiền vào tài khoản cá nhân

Toàn bộ 25 tỷ đi vào tài khoản cá nhân của các cổ đông theo yêu cầu qua điện thoại. Về mặt pháp lý, chuyển nhượng cổ phần là giao dịch giữa cổ đông với người mua nên tiền đi vào tài khoản cá nhân không sai. Nhưng về mặt quản trị rủi ro, đây là chỗ mất kiểm soát: tiền ra khỏi tay trước khi có bất kỳ bảo đảm nào về việc mình sẽ trở thành cổ đông.

Cách làm đúng: đưa tiền vào tài khoản phong toả tại ngân hàng, giải toả theo từng mốc — mốc ghi tên vào sổ đăng ký cổ đông, mốc hoàn tất thay đổi người đại diện theo pháp luật, mốc bàn giao con dấu và hồ sơ. Chi phí mở tài khoản phong toả là vài triệu đồng; rủi ro không mở là 25 tỷ.

Lỗi 2: không hiểu thời điểm trở thành cổ đông

Khoản 6 Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020 nói rất rõ: cá nhân, tổ chức nhận cổ phần chỉ trở thành cổ đông công ty từ thời điểm thông tin của họ được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký cổ đông.

Không phải từ khi ký hợp đồng. Không phải từ khi trả tiền. Không phải từ khi công chứng. Từ khi được ghi vào sổ đăng ký cổ đông.

Và khoản 7 Điều 127 cho một công cụ rất mạnh: công ty phải đăng ký thay đổi cổ đông trong sổ đăng ký cổ đông theo yêu cầu của cổ đông có liên quan trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu, theo quy định tại điều lệ.

Lỗi 3: đổi giá bằng điện thoại

Giá thoả thuận tại cuộc họp là 25 tỷ. Sau đó qua một cuộc gọi, giá thành 50 tỷ. Bên mua đồng ý. Nhưng trong hồ sơ vụ án, việc xác định giá nào là giá thật trở thành một tranh cãi kéo dài, vì lời nói qua điện thoại không để lại gì.

Cách làm đúng: mọi thay đổi về giá, phạm vi, tiến độ đều phải bằng phụ lục có chữ ký. Nếu bên kia đổi ý sau khi đã thống nhất, chính việc đó là tín hiệu cần cân nhắc lại toàn bộ thương vụ — chứ không phải là lý do để trả thêm.

Lỗi 4: mua công ty vì một tài sản, nhưng không kiểm tra tài sản đó

Thứ bên mua thực sự muốn là dự án trồng rừng. Nhưng cấu trúc giao dịch lại là mua cổ phần công ty — nghĩa là mua luôn toàn bộ nghĩa vụ, nợ, tranh chấp và rủi ro của pháp nhân đó. Và hồ sơ cho thấy các tài liệu ghi nhận tài sản chưa được cập nhật đúng tên công ty sau khi chuyển đổi loại hình.

Nói cách khác: tài sản mà bên mua trả 25 tỷ để tiếp cận có thể chưa đứng tên công ty mà họ đang mua cổ phần.

Cách làm đúng: trước khi chuyển đồng nào, đối chiếu tên chủ sở hữu trên từng giấy tờ tài sản với tên pháp nhân hiện tại. Nếu công ty vừa chuyển đổi loại hình, kiểm tra xem toàn bộ giấy tờ đã sang tên chưa. Nếu chưa, đó là điều kiện tiên quyết phải hoàn tất trước thanh toán, không phải cam kết làm sau.

Lỗi 5: nghĩa vụ của bên bán viết theo kiểu “sẽ làm”

Khoản 3.1 Điều 3 hợp đồng ghi rằng ngay khi bên bán hoàn tất chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, chuẩn bị hồ sơ tài liệu cần thiết bao gồm con dấu mới, thì sẽ ký kết tiếp. Nhưng bên mua đã trả 25 tỷ trước khi những việc đó hoàn tất — vì, như chính nguyên đơn trình bày, “do tin tưởng”.

Một hợp đồng mua bán doanh nghiệp cần chia rõ hai nhóm: điều kiện tiên quyết (phải xong trước khi thanh toán) và cam kết sau giao dịch (làm sau, có chế tài). Việc ghi tên vào sổ đăng ký cổ đông, thay đổi người đại diện theo pháp luật và bàn giao con dấu phải nằm ở nhóm thứ nhất.

Lỗi 6: không kiểm soát thủ tục đăng ký thay đổi

Điều 31 Luật Doanh nghiệp 2020 buộc doanh nghiệp thông báo với cơ quan đăng ký kinh doanh khi thay đổi cổ đông sáng lập, trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày có thay đổi. Cơ quan đăng ký kinh doanh có 03 ngày làm việc để xem xét tính hợp lệ và thực hiện thay đổi.

Nghĩa là toàn bộ thủ tục này chỉ mất vài tuần nếu bên bán hợp tác. Ba năm không xong là dấu hiệu của việc không muốn làm, chứ không phải vướng mắc thủ tục.

Với thương vụ có nhà đầu tư nước ngoài, khoản 3 Điều 31 còn thêm một nghĩa vụ riêng: công ty cổ phần phải thông báo bằng văn bản đến cơ quan đăng ký kinh doanh nơi đặt trụ sở chính trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày có thay đổi đối với cổ đông là nhà đầu tư nước ngoài đã đăng ký trong sổ đăng ký cổ đông.

Kết cục: huỷ hợp đồng, trả lại tiền trong năm năm

Tại phiên toà phúc thẩm, hai bên rút bớt yêu cầu: nguyên đơn rút yêu cầu về tiền lãi 10.250.000.000 đồng; bị đơn rút yêu cầu phản tố đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 2.000.000.000 đồng. Toà đình chỉ giải quyết các phần đã rút.

Sau đó hai bên tự nguyện thoả thuận, và toà công nhận:

• Huỷ toàn bộ sáu hợp đồng: hợp đồng đặt cọc ngày 15/02/2022, hợp đồng chuyển nhượng 90% cổ phần ngày 22/4/2022, và bốn hợp đồng chuyển nhượng riêng lẻ ký tháng 5/2022;
• Nhóm bên bán trả lại 25.000.000.000 đồng theo năm đợt.

Nhìn vào bảng này mới thấy hết cái giá. Tiền chuyển đi tháng 2 và tháng 4/2022. Đợt trả cuối cùng — chiếm 60% tổng số — đến tháng 4/2027. Năm năm vốn nằm chết, không lãi, không phạt, không bồi thường, và vẫn còn rủi ro bên bán không trả đúng hạn.

Bài học: một thoả thuận tại toà là kết cục tốt hơn một bản án khó thi hành, nhưng nó vẫn là thất bại so với việc không phải ra toà. Chi phí thẩm định pháp lý cho một thương vụ 25 tỷ thường chỉ bằng một phần nhỏ của một đợt trả nợ trong bảng trên.

Danh mục thẩm định trước khi mua cổ phần, phần vốn góp

Câu hỏi thường gặp

Ký hợp đồng và trả tiền rồi thì đã là cổ đông chưa?
Chưa. Theo khoản 6 Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020, chỉ trở thành cổ đông từ thời điểm thông tin được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký cổ đông. Đây là mốc duy nhất có ý nghĩa pháp lý.

Công ty không chịu ghi tên vào sổ đăng ký cổ đông thì làm gì?
Gửi yêu cầu bằng văn bản có bằng chứng gửi. Khoản 7 Điều 127 buộc công ty phải đăng ký thay đổi trong sổ đăng ký cổ đông trong 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu. Quá hạn là căn cứ khởi kiện, và quan trọng hơn — là căn cứ để dừng thanh toán nếu bạn đã cấu trúc hợp đồng theo mốc.

Nên mua cổ phần hay mua tài sản?
Mua cổ phần thì nhận luôn toàn bộ nghĩa vụ và rủi ro quá khứ của pháp nhân. Mua tài sản thì sạch hơn nhưng có thể vướng thủ tục chuyển nhượng dự án, thuế và điều kiện của cơ quan quản lý. Nếu thứ bạn muốn chỉ là một tài sản hoặc một dự án, hãy cân nhắc kỹ cấu trúc trước khi mặc định chọn mua cổ phần.

Đặt cọc bao nhiêu là hợp lý?
Không có mức luật định cho mua bán cổ phần. Nguyên tắc thực hành: tiền ra khỏi tay phải đi kèm một thứ nhận được. Đặt cọc để giữ quyền đàm phán độc quyền thì nhỏ; thanh toán lớn chỉ giải ngân khi đã ghi tên vào sổ cổ đông và đã đổi người đại diện theo pháp luật.

Bên bán đổi giá sau khi đã thống nhất thì nên làm gì?
Ký phụ lục nếu chấp nhận, và coi đó là tín hiệu để siết chặt các điều kiện tiên quyết. Trong vụ này, việc đổi giá từ 25 lên 50 tỷ ngay sau cuộc họp là dấu hiệu sớm nhất mà bên mua đã bỏ qua.

Thắng kiện có nghĩa là lấy lại được tiền không?
Không đồng nghĩa. Trong vụ này, kết quả là một lịch trả nợ kéo dài đến năm 2027. Giữa một phán quyết trên giấy và tiền về tài khoản còn cả giai đoạn thi hành án. Đó là lý do bảo đảm thanh toán phải được thiết kế từ lúc ký, không phải sau khi tranh chấp.

Đọc thêm

• Hợp tác đầu tư dự án bất động sản: kháng nghị huỷ án bị bác vì một bản kế hoạch bán hàng
• Liên doanh 12 triệu USD tan vì không bầu nổi chủ tịch hội đồng thành viên
• Ký sai thẩm quyền, cả chuỗi chuyển nhượng dự án đầu tư đổ theo
• Luật sư đầu tư nước ngoài — giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, góp vốn M&A, chuyển nhượng dự án
• Luật sư tư vấn doanh nghiệp — tranh chấp nội bộ, hợp đồng, công nợ, M&A
• Thắng trọng tài nước ngoài rồi mất 4 năm ở toà Việt Nam mới thi hành được
• Tranh chấp chia lợi nhuận đầu tư: đổi 33 tháng lương lấy cổ phần bằng lời nói

Chủ đề liên quan:

Xe bị tịch thu trái luật 4 năm: đòi 927 triệu, được 41 triệu Bản án tranh chấp hợp đồng vay tài sản: đòi được nợ hay không nằm ở đâu Liên doanh 12 triệu USD tan vì không bầu nổi chủ tịch hội đồng thành viên Hợp tác đầu tư dự án bất động sản: kháng nghị huỷ án bị bác vì một bản kế hoạch bán hàng Sập giàn giáo, bảo hiểm trả thiếu: điều khoản mập mờ thì ai chịu thiệt? Tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất: bốn kiểu đổ vỡ thường gặp Kiện huỷ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ 1,01 tỷ và bài học từ một bản án Lập phiếu thu khống để tăng cổ phần: Toà tuyên không công nhận 33.193 cổ phần