Kiện huỷ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ 1,01 tỷ và bài học từ một bản án

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Đóng 1,01 tỷ đồng phí bảo hiểm nhân thọ trong ba ngày, sau đó kiện đòi huỷ toàn bộ hợp đồng và lấy lại tiền — kết quả là thua ở cấp phúc thẩm. Vụ án này nên đọc trước khi quyết định kiện doanh nghiệp bảo hiểm, vì nó cho thấy Toà nhìn vào đâu.

Diễn biến

Mốc	Việc gì
Khoảng tháng 4/2018	Qua quan hệ quen biết, một đại lý tư vấn cho bà C. mua gói bảo hiểm nhân thọ. Ban đầu là hai hợp đồng: của bà C. 510 triệu/năm, của chồng 500 triệu/năm
13/4/2018	Đóng 760.000.000 đồng
16/4/2018	Đóng tiếp 250.000.000 đồng — tổng 1.010.000.000 đồng phí năm đầu
16/4/2018	Hai vợ chồng đi khám sức khoẻ
Sau khám	Sức khoẻ người chồng không đạt tiêu chuẩn cho mức bảo hiểm tối đa 6,5 tỷ, chỉ được chấp nhận mức 4 tỷ. Phải điều chỉnh thành bốn hợp đồng: bà C. 510 triệu, chồng 300 triệu, hai con mỗi người 100 triệu/năm
17/4 – 24/4/2018	Bốn hợp đồng được phát hành
08/01/2019	Bà C. khởi kiện yêu cầu huỷ cả bốn hợp đồng và đòi lại 1,01 tỷ đồng
31/12/2021	Bản án sơ thẩm số 66/2021/DS-ST của Toà án nhân dân thành phố Hà Nội
09/01/2023	Bản án phúc thẩm số 13/2023/DS-PT của Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội — chấp nhận kháng cáo của doanh nghiệp bảo hiểm, sửa bản án sơ thẩm, bác toàn bộ yêu cầu của bà C.

Từ khởi kiện đến bản án phúc thẩm: bốn năm.

Điểm pháp lý quyết định: sản phẩm bảo hiểm đã được Bộ Tài chính phê chuẩn

Toà dẫn Điều 39 Nghị định số 73/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 hướng dẫn thi hành Luật Kinh doanh bảo hiểm:

“Các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ và các sản phẩm bảo hiểm tai nạn, sức khỏe phải được Bộ Tài chính phê chuẩn quy tắc, điều khoản sản phẩm và biểu phí trước khi triển khai.”

Sản phẩm trong vụ án đã được Bộ Tài chính phê duyệt. Khi sản phẩm hợp pháp, hợp đồng giao kết đúng thủ tục, phí đã đóng và hợp đồng đã phát hành, thì muốn huỷ phải chỉ ra được căn cứ vô hiệu cụ thể — lừa dối, nhầm lẫn, đe doạ, người ký không đủ năng lực hành vi, hoặc nội dung vi phạm điều cấm.

Cảm giác “tôi bị tư vấn không đúng” không phải một căn cứ vô hiệu. Muốn dùng lý do lừa dối hay nhầm lẫn thì phải chứng minh được nội dung tư vấn sai ở đâu — bằng tài liệu, không bằng lời kể.

Vì sao kiện huỷ hợp đồng thường là hướng đi sai

Đây là điều đáng nói nhất với người đang có tranh chấp bảo hiểm nhân thọ. Có hai hướng hoàn toàn khác nhau:

	Kiện huỷ hợp đồng	Yêu cầu thực hiện đúng hợp đồng
Nội dung	Đòi tuyên hợp đồng vô hiệu, hoàn lại phí đã đóng	Đòi doanh nghiệp bảo hiểm chi trả quyền lợi theo đúng hợp đồng
Phải chứng minh	Có căn cứ vô hiệu — lừa dối, nhầm lẫn, đe doạ, vi phạm điều cấm	Có sự kiện bảo hiểm; sự kiện đó thuộc phạm vi bảo hiểm; không thuộc điều khoản loại trừ
Độ khó	Rất cao	Vừa phải, nếu hồ sơ đầy đủ
Kết quả nếu thắng	Lấy lại phí đã đóng	Nhận số tiền bảo hiểm — thường lớn hơn phí rất nhiều

Trừ khi có bằng chứng rõ ràng về gian dối trong quá trình giao kết, hướng thứ hai gần như luôn tốt hơn.

Thời hạn cân nhắc: quyền quan trọng nhất mà ít người dùng

Sau khi nhận hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, bên mua có một khoảng thời gian để cân nhắc — thường gọi là “thời gian tự do xem xét”. Trong khoảng này, nếu từ chối tiếp tục, bên mua được hoàn lại phí đã đóng sau khi trừ một số chi phí theo quy định.

Đây là cánh cửa rộng nhất, và nó đóng rất nhanh. Qua thời hạn đó, muốn chấm dứt hợp đồng thì chỉ còn nhận giá trị hoàn lại — với hợp đồng mới đóng phí năm đầu, giá trị hoàn lại thường rất thấp hoặc bằng không.

Việc cần làm ngay khi nhận bộ hợp đồng:

1. Đọc bảng minh hoạ quyền lợi và đối chiếu với những gì đại lý đã nói. Chênh lệch ở đâu thì hỏi ngay bằng văn bản;
2. Kiểm tra phần kê khai sức khoẻ — đúng chưa, có mục nào bị bỏ trống hoặc điền hộ không;
3. Đọc điều khoản loại trừ, đặc biệt phần liên quan tới bệnh có sẵn và thời gian chờ;
4. Nếu thấy không đúng nhu cầu, gửi văn bản từ chối trong thời hạn cân nhắc, giữ bằng chứng đã gửi.

Kê khai sức khoẻ: nguyên nhân số một của việc từ chối chi trả

Vụ án này cho thấy khâu thẩm định sức khoẻ có vai trò lớn tới mức làm thay đổi cả cơ cấu hợp đồng. Trong thực tế, đây cũng là lý do được viện dẫn nhiều nhất khi doanh nghiệp bảo hiểm từ chối chi trả.

Ba điều cần biết:

• Nghĩa vụ kê khai trung thực là của bên mua, nhưng doanh nghiệp bảo hiểm chỉ được từ chối khi thông tin bị giấu có liên quan tới sự kiện bảo hiểm và đủ để họ từ chối giao kết nếu biết. Không phải mọi thiếu sót đều dẫn tới từ chối;
• Nếu đại lý điền hộ hồ sơ hoặc hướng dẫn trả lời cho “qua”, trách nhiệm không hoàn toàn thuộc về bên mua — nhưng phải chứng minh được, nên hãy giữ mọi trao đổi;
• Nếu doanh nghiệp bảo hiểm đã yêu cầu khám sức khoẻ và vẫn chấp nhận giao kết, việc sau này viện dẫn bệnh có sẵn để từ chối sẽ khó hơn nhiều cho họ.

Trách nhiệm của đại lý bảo hiểm

Doanh nghiệp bảo hiểm chịu trách nhiệm về hoạt động của đại lý trong phạm vi uỷ quyền. Nhưng để quy được trách nhiệm, phải có chứng cứ về nội dung tư vấn.

Những thứ cần giữ, ngay từ buổi tư vấn đầu tiên:

1. Bảng minh hoạ quyền lợi mà đại lý đưa — bản giấy hoặc ảnh chụp, có ghi ngày;
2. Tin nhắn, email trao đổi — đừng xoá, kể cả khi đã ký hợp đồng;
3. Tài liệu quảng cáo, brochure của sản phẩm;
4. Ghi âm buổi tư vấn nếu thực hiện hợp pháp;
5. Thông tin định danh đại lý: họ tên, mã số đại lý, đơn vị quản lý.

Trong vụ án này, quan hệ giữa bên mua và đại lý là quan hệ quen biết — kiểu quan hệ khiến người ta không lưu giữ gì cả. Đó chính là chỗ yếu khi ra Toà.

Nếu bị từ chối chi trả: làm gì theo thứ tự

1. Yêu cầu văn bản từ chối nêu rõ điều khoản làm căn cứ. Không chấp nhận trả lời qua điện thoại. Văn bản này là điểm xuất phát của mọi việc sau;
2. Đối chiếu điều khoản được viện dẫn với hợp đồng và quy tắc bảo hiểm — kiểm tra điều khoản đó có trong bộ hợp đồng đã giao cho mình không, có được giải thích không;
3. Rà lại hồ sơ yêu cầu bảo hiểm — xem câu hỏi được đặt ra thế nào và câu trả lời đã ghi ra sao;
4. Gửi văn bản khiếu nại có lập luận, kèm tài liệu, yêu cầu trả lời trong thời hạn cụ thể;
5. Kiểm tra thời hiệu khởi kiện — ba năm kể từ thời điểm phát sinh tranh chấp. Khiếu nại qua lại vài năm rồi mới nghĩ tới kiện là tình huống rất hay gặp;
6. Cân nhắc khởi kiện, sau khi đã tính chi phí, thời gian và khả năng thắng.

Hỏi đáp

Đóng phí rồi mà chưa nhận được hợp đồng thì sao?

Phải yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm xác nhận tình trạng hồ sơ bằng văn bản. Giai đoạn từ lúc nộp hồ sơ và đóng phí tới lúc phát hành hợp đồng là giai đoạn nhiều tranh chấp nhất, vì quyền lợi trong giai đoạn này phụ thuộc vào quy tắc của từng sản phẩm.

Muốn dừng đóng phí giữa chừng thì mất hết à?

Không hẳn, nhưng thường mất nhiều. Với hợp đồng nhân thọ, việc chấm dứt sớm chỉ được nhận giá trị hoàn lại, và những năm đầu giá trị này rất thấp. Nên tính kỹ khả năng đóng phí dài hạn trước khi ký, chứ không phải sau đó đi tìm cách huỷ.

Người được bảo hiểm mất, gia đình cần làm gì?

Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm trong thời hạn quy định, chuẩn bị hồ sơ yêu cầu chi trả gồm giấy chứng tử, hồ sơ bệnh án, giấy tờ tuỳ thân của người thụ hưởng. Quan trọng: thông báo sớm, vì chậm có thể ảnh hưởng tới quyền lợi.

Có nên ký giấy “chấp nhận toàn bộ và không khiếu nại gì thêm” khi nhận một phần tiền không?

Cân nhắc rất kỹ, và nên hỏi luật sư trước. Ký rồi thì gần như đóng lại mọi cơ hội đòi thêm, kể cả khi sau này phát hiện mình đáng được nhận nhiều hơn.

Bảo hiểm hàng hoá, tài sản có khác bảo hiểm nhân thọ không?

Khác nhiều, cả về quy tắc lẫn thời hạn thông báo tổn thất. Với bảo hiểm hàng hoá vận chuyển, việc thông báo và mời giám định phải làm rất sớm — chậm là mất chứng cứ.

Bốn căn cứ để một hợp đồng bảo hiểm bị tuyên vô hiệu

Muốn huỷ hợp đồng, phải rơi vào một trong các căn cứ vô hiệu của giao dịch dân sự. Nêu chung chung “tôi bị tư vấn sai” không phải căn cứ.

Căn cứ	Phải chứng minh gì	Độ khó
Lừa dối	Bên kia cố ý đưa thông tin sai để mình hiểu sai và ký; phải có tài liệu thể hiện nội dung sai đó	Cao
Nhầm lẫn	Nhầm về nội dung chủ yếu của giao dịch, và nhầm lẫn đó không do lỗi của chính mình	Cao
Người ký không đủ năng lực hành vi	Hồ sơ y tế, kết luận giám định tại thời điểm ký	Vừa, nếu có hồ sơ
Vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội	Chỉ ra quy định bị vi phạm	Thấp, nhưng hiếm gặp với sản phẩm đã được phê chuẩn

Trong vụ án, sản phẩm đã được Bộ Tài chính phê chuẩn nên căn cứ thứ tư bị loại ngay. Ba căn cứ còn lại đều cần chứng cứ mà bên khởi kiện không có.

Nghĩa vụ cung cấp thông tin: hai chiều, không phải một chiều

Nhiều người chỉ biết nghĩa vụ kê khai trung thực của bên mua. Thực tế luật đặt nghĩa vụ cho cả hai phía:

• Bên mua phải kê khai đầy đủ, trung thực các thông tin liên quan đến đối tượng bảo hiểm theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm;
• Doanh nghiệp bảo hiểm phải giải thích rõ cho bên mua về điều kiện, điều khoản bảo hiểm, quyền và nghĩa vụ của bên mua, và phải cung cấp đầy đủ quy tắc, điều khoản.

Điểm này có ý nghĩa thực tiễn lớn: nếu doanh nghiệp bảo hiểm viện dẫn một điều khoản loại trừ để từ chối chi trả, câu hỏi ngược lại là điều khoản đó có được giải thích và cung cấp cho bên mua không. Điều khoản loại trừ không được nêu rõ, không được giải thích, thì khả năng viện dẫn để từ chối sẽ yếu đi nhiều.

Vì vậy, khi nhận bộ hợp đồng, việc đầu tiên là kiểm tra mình có bản quy tắc, điều khoản đầy đủ hay chỉ có tờ tóm tắt. Nếu chỉ có tóm tắt, hãy yêu cầu bằng văn bản và giữ bằng chứng đã yêu cầu.

Điều khoản loại trừ: đọc kỹ ba nhóm

1. Loại trừ tuyệt đối — hành vi cố ý của người được bảo hiểm, vi phạm pháp luật nghiêm trọng, chiến tranh, hạt nhân. Nhóm này gần như không tranh cãi được;
2. Loại trừ theo thời gian — thời gian chờ đối với một số bệnh, thời gian tự tử trong bảo hiểm nhân thọ. Phải đếm ngày chính xác từ ngày hợp đồng có hiệu lực;
3. Loại trừ theo bệnh có sẵn — nhóm gây tranh chấp nhiều nhất. Câu hỏi quyết định: bệnh đó đã được chẩn đoán trước khi giao kết chưa, hay chỉ là triệu chứng chưa rõ; và doanh nghiệp bảo hiểm có yêu cầu khám sức khoẻ trước khi nhận bảo hiểm không.

Nếu doanh nghiệp bảo hiểm đã tổ chức khám sức khoẻ và vẫn chấp nhận giao kết — như trong vụ án này — thì việc sau đó viện dẫn bệnh có sẵn để từ chối sẽ khó hơn nhiều cho họ. Đây là lập luận nên dùng.

Khi doanh nghiệp bảo hiểm đề nghị chi trả một phần

Tình huống rất phổ biến: hồ sơ đòi 100, họ đề nghị trả 40, kèm một văn bản có nội dung “chấp nhận toàn bộ và không khiếu nại gì thêm”.

Trước khi ký, cần trả lời bốn câu:

1. Cơ sở của con số 40 là gì? Yêu cầu họ nêu rõ căn cứ tính, bằng văn bản;
2. Khoảng cách 60 còn lại dựa trên điều khoản nào? Nếu là mức khấu trừ, dưới bảo hiểm, khấu hao — mỗi loại có cách kiểm tra riêng;
3. Chi phí và thời gian theo đuổi phần còn lại là bao nhiêu? So với 60 đó thì có đáng không;
4. Có cách nhận 40 mà vẫn bảo lưu quyền đòi tiếp không? Có — bằng cách ghi rõ “nhận tạm ứng, bảo lưu quyền khiếu nại phần còn lại”. Doanh nghiệp bảo hiểm có thể không đồng ý, nhưng đó là điều nên đàm phán.

Ký vào văn bản từ bỏ quyền khiếu nại là hành động không đảo ngược được. Đây đúng là việc nên hỏi luật sư một buổi trước khi đặt bút.

Bảo hiểm nhân thọ khác bảo hiểm phi nhân thọ ở đâu

	Nhân thọ	Phi nhân thọ (tài sản, hàng hoá, trách nhiệm)
Tính chất	Vừa bảo vệ vừa tích luỹ; hợp đồng dài hạn	Bù đắp thiệt hại thực tế; thường một năm
Số tiền chi trả	Theo số tiền bảo hiểm đã thoả thuận	Theo thiệt hại thực tế, không vượt số tiền bảo hiểm
Tranh chấp điển hình	Kê khai sức khoẻ, tư vấn của đại lý, giá trị hoàn lại khi dừng sớm	Phạm vi bảo hiểm, điều khoản loại trừ, mức khấu trừ, dưới bảo hiểm
Thời hạn thông báo	Theo hợp đồng, thường rộng hơn	Rất ngắn, đặc biệt với hàng hoá vận chuyển
Thế quyền	Không áp dụng	Có — sau khi bồi thường, doanh nghiệp bảo hiểm thế quyền đòi bên gây thiệt hại

Hiểu đúng nhóm nào thì mới chọn đúng chiến lược. Với phi nhân thọ, việc thông báo tổn thất và mời giám định ngay quan trọng hơn mọi lập luận pháp lý sau đó.

Thời hiệu và các mốc phải nhớ

• Thời hiệu khởi kiện về hợp đồng bảo hiểm: ba năm kể từ thời điểm phát sinh tranh chấp;
• Thời hạn thông báo sự kiện bảo hiểm: theo hợp đồng, thường rất ngắn với phi nhân thọ;
• Thời gian cân nhắc sau khi nhận hợp đồng nhân thọ — cánh cửa rộng nhất để rút lui;
• Thời gian chờ với một số quyền lợi sức khoẻ — tính từ ngày hợp đồng có hiệu lực;
• Thời hạn doanh nghiệp bảo hiểm phải trả lời hồ sơ yêu cầu chi trả — nêu trong hợp đồng; quá hạn mà không trả lời là căn cứ để khiếu nại.

Khiếu nại qua lại vài năm rồi mới nghĩ tới chuyện kiện là tình huống rất hay gặp, và là cách mất quyền phổ biến nhất. Hãy đánh dấu mốc ba năm ngay từ ngày nhận văn bản từ chối đầu tiên.

Đọc thêm về tranh chấp bảo hiểm

• Giấu bệnh khi mua bảo hiểm nhân thọ 5,5 tỷ: phán quyết của Hội đồng Thẩm phán
• Sập giàn giáo, bảo hiểm trả thiếu: điều khoản mập mờ thì ai chịu thiệt
• Tàu cá cháy rụi, bảo hiểm từ chối vì “không có người trực”
• Đổi cảng xếp hàng không báo bảo hiểm: mất trắng 168.000 USD