Bản án · 11.09.2026

Tàu cá cháy rụi, bảo hiểm từ chối vì “không có người trực”: Quyết định giám đốc thẩm 11/2023

Tàu cá cháy rụi hoàn toàn khi đang neo đậu tại bến. Chủ tàu có bảo hiểm thân tàu 1,7 tỷ đồng, còn hiệu lực. Toà sơ thẩm buộc bồi thường. Toà phúc thẩm giữ nguyên. Rồi Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội huỷ cả hai bản án. Điểm xoay của toàn bộ vụ việc chỉ là một c…

Luật sư UnilawThời gian đọc: 14 phút

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Điểm xoay của toàn bộ vụ việc chỉ là một câu hỏi: đêm đó có ai trực trên tàu không?

Quyết định giám đốc thẩm số 11 ngày 22/4/2023 là bản án đáng đọc với mọi chủ tàu cá đang tham gia bảo hiểm theo Nghị định 67/2014/NĐ-CP — và với bất kỳ ai từng nghĩ rằng “quy tắc bảo hiểm tôi chưa được đọc thì không áp dụng với tôi”.

Vụ việc

Anh Lê Văn H (sinh năm 1981, Thanh Hoá) là chủ tàu cá biển kiểm soát TH-90803-TS, có đầy đủ Giấy chứng nhận đăng ký tàu cá và Giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật tàu cá do cơ quan đăng kiểm thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cấp.

Ngày 17/10/2018, anh mua bảo hiểm của Tổng Công ty bảo hiểm B với hai loại hình:

Bảo hiểm thân tàu: mức trách nhiệm 1.700.000.000 đồng.
Bảo hiểm tai nạn thuyền viên: 70.000.000 đồng/người/vụ.

Ngày 22/10/2018, doanh nghiệp cấp Giấy chứng nhận bảo hiểm khai thác hải sản số 2298034, hiệu lực từ 00h00 ngày 18/10/2018 đến 23h59 ngày 17/10/2019.

Ngày 13/10/2019 — bốn ngày trước khi đơn bảo hiểm hết hạn — sau chuyến khai thác, anh H đưa tàu về neo đậu tại bến thuộc thôn X, xã H, huyện T, tỉnh Thanh Hoá. Theo trình bày của anh, tàu được neo buộc chắc chắn và anh cắt cử thuyền viên Nguyễn Xuân Th ở lại trông coi.

Khoảng 01 giờ 30 phút ngày 14/10/2019, tàu bốc cháy. Đám cháy quá lớn, tàu bị thiêu rụi hoàn toàn.

Doanh nghiệp bảo hiểm từ chối

Ngay khi nhận thông báo, doanh nghiệp bảo hiểm chỉ định một công ty giám định hàng hải độc lập. Biên bản giám định ngày 15/10/2019 ghi nhận tàu bị cháy rụi hoàn toàn kết cấu thượng tầng và kết cấu boong, nằm trên chất đáy tại khu vực bến, nước đã tràn ngập trong lòng thuyền.

Ngày 17/10/2019, chứng thư giám định số NIC-2019-253 xác định một chi tiết mang tính quyết định: tại thời điểm xảy ra tổn thất, trên tàu không có thuyền viên trực hoặc trông coi tàu.

Ngày 28/10/2019, doanh nghiệp bảo hiểm ban hành văn bản từ chối bồi thường, căn cứ mục 1.i Điều 15 Chương II Quy tắc bảo hiểm thân tàu khai thác hải sản xa bờ theo Nghị định 67/2014/NĐ-CP, được Bộ Tài chính chấp thuận đăng ký tại Công văn số 18759/BTC-QLBH ngày 16/12/2015:

“Doanh nghiệp bảo hiểm không chịu trách nhiệm bồi thường các tổn thất đối với thân tàu, ngư lưới cụ và trang thiết bị đánh bắt thuỷ sản được bảo hiểm xảy ra trong những trường hợp sau: […] i) Tổn thất xảy ra do tàu neo đậu tại bến, cảng hay bất cứ vùng nước nào mà không được neo, buộc chắc chắn, không có thuyền viên trực hoặc thuyền viên trực bỏ tàu đi vắng, trừ khi có lệnh rời của cơ quan có thẩm quyền.”

Anh H khởi kiện, yêu cầu bồi thường 1.728.000.000 đồng, gồm 1,7 tỷ tiền bảo hiểm và 28 triệu tiền lãi.

Hai cấp toà xử cho chủ tàu thắng

Toà án nhân dân thành phố Thanh Hoá (Bản án sơ thẩm số 01/2021/KDTM-ST ngày 14/4/2021) và Toà án nhân dân tỉnh Thanh Hoá (Bản án phúc thẩm số 06/2021/KDTM-PT ngày 30/8/2021) đều buộc doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường 1,7 tỷ đồng.

Lập luận chính của Toà phúc thẩm rất đáng chú ý: phần ghi chú cuối Giấy chứng nhận bảo hiểm — “Doanh nghiệp bảo hiểm đã cung cấp đầy đủ thông tin quy tắc bảo hiểm cho chủ tàu, người được bảo hiểm, giải thích hướng dẫn đầy đủ về quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm liên quan” — chỉ là văn bản đơn phương của doanh nghiệp bảo hiểm. Không có tài liệu nào thể hiện hai bên cùng ghi nhận về điều khoản loại trừ, nên không có căn cứ xác định người mua bảo hiểm đã được biết về quy tắc loại trừ.

Đây là lập luận mà rất nhiều người mua bảo hiểm ở Việt Nam vẫn dựa vào. Và nó vừa bị Toà án nhân dân cấp cao bác.

Giám đốc thẩm: huỷ cả hai bản án

Trên cơ sở kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Hà Nội, Uỷ ban Thẩm phán đưa ra bốn nhận định.

1. Người mua bảo hiểm buộc phải biết quy tắc đi kèm giấy chứng nhận

Theo Điều 14 Luật Kinh doanh bảo hiểm, Giấy chứng nhận bảo hiểm là bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm. Uỷ ban Thẩm phán xác định: khi tham gia bảo hiểm, người mua buộc phải biết các quy tắc đi kèm giấy chứng nhận bảo hiểm. Các quy tắc, điều khoản và biểu phí này đã được Bộ Tài chính chấp thuận đăng ký, nên lập luận rằng người mua không được biết về điều khoản loại trừ là không có cơ sở.

Nói cách khác: điều khoản loại trừ trong bộ quy tắc đã đăng ký với cơ quan quản lý có hiệu lực với người mua, kể cả khi người mua không ký riêng vào từng trang.

2. Lời khai đầu tiên có trọng lượng lớn nhất

Thuyền viên Nguyễn Xuân Th — người được cho là đang trực trên tàu — trong hai lần khai ban đầu, ngày 14/10/2019 với doanh nghiệp bảo hiểm và ngày 15/10/2020 với Cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hoá, đều thừa nhận mình không có mặt trên tàu đêm 13 rạng sáng 14/10/2019. Ông khai đã về nhà ăn cơm tối rồi đi ngủ, sáng hôm sau con trai mới báo tin tàu cháy.

Sau này ông Th thay đổi lời khai, cho rằng mình có mặt tại hiện trường, nhưng không đưa ra được chứng cứ. Toà đối chiếu với lời khai của hai người phát hiện cháy và tham gia chữa cháy đầu tiên tại xưởng sửa chữa tàu thuyền gần đó: “Tại thời điểm cháy không thấy có ai trên tàu.” Không ai nhìn thấy ông Th tham gia chữa cháy.

Doanh nghiệp bảo hiểm cũng cung cấp file ghi âm và hình ảnh cho thấy việc ghi lời khai tại trụ sở Đồn biên phòng là hoàn toàn tự nguyện, có người làm chứng ký xác nhận, không có hăm doạ hay ép buộc.

3. Kết luận của cơ quan công an là chứng cứ quyết định

Công văn số 3452/PC01 ngày 04/8/2021 của Công an tỉnh Thanh Hoá phúc đáp Toà án nhân dân tỉnh Thanh Hoá xác nhận: tại thời điểm tàu cháy khoảng 00h30 ngày 14/10/2019, trên tàu không có người trông coi.

Từ đó, Uỷ ban Thẩm phán kết luận vụ việc thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, và việc hai cấp toà buộc bồi thường 1,7 tỷ đồng là chưa đủ cơ sở.

4. Bỏ sót quan hệ đồng bảo hiểm

Một thiếu sót tố tụng cũng được chỉ ra. Giấy chứng nhận bảo hiểm quy định tỷ lệ đồng bảo hiểm: doanh nghiệp đứng đầu chịu 55%, ba doanh nghiệp đồng bảo hiểm còn lại mỗi bên 15%. Bốn doanh nghiệp cùng chịu trách nhiệm về cam kết trong hợp đồng và có nghĩa vụ chuyển tiền bồi thường sau khi đối trừ phí cho doanh nghiệp đứng đầu.

Hai cấp toà đã không thu thập Hợp đồng nguyên tắc bảo hiểm giữa bốn doanh nghiệp này để xem xét, đánh giá — là thu thập tài liệu, chứng cứ không đầy đủ.

Quyết định: chấp nhận kháng nghị giám đốc thẩm số 10/QĐKNGĐT-VC1-KDTM ngày 08/9/2022; huỷ cả bản án phúc thẩm và bản án sơ thẩm; giao hồ sơ cho Toà án nhân dân thành phố Thanh Hoá giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm.

Bài học cho chủ tàu cá

Điều khoản loại trừ là nơi mất tiền, không phải mức trách nhiệm

Khi mua bảo hiểm, người ta nhìn vào con số 1,7 tỷ. Nhưng thứ quyết định có nhận được tiền hay không lại nằm ở Điều 15 của bộ quy tắc — phần mà hầu như không ai đọc. Với bảo hiểm thân tàu khai thác hải sản, các trường hợp loại trừ điển hình gồm: tàu neo đậu không được neo buộc chắc chắn; không có thuyền viên trực; thuyền viên trực bỏ tàu đi vắng; tàu hoạt động ngoài vùng được phép; tàu không còn đủ điều kiện an toàn kỹ thuật; thuyền trưởng, máy trưởng không có bằng cấp phù hợp.

Việc cần làm rất đơn giản và rất ít người làm: yêu cầu bản in đầy đủ bộ quy tắc kèm giấy chứng nhận, đọc riêng điều khoản loại trừ, và hỏi lại bằng văn bản những điểm chưa rõ. Sau bản án này, lập luận “tôi không được giải thích” gần như không còn giá trị.

Chế độ trực tàu phải để lại dấu vết

Trong vụ án này, chủ tàu khẳng định có cắt cử người trực, thuyền viên ban đầu khai ngược lại, và không có bất kỳ tài liệu nào chứng minh. Với các tàu có giá trị lớn, những biện pháp sau tốn rất ít nhưng có thể quyết định cả tỷ đồng:

Sổ trực ca ghi tên người trực, thời gian bàn giao, có chữ ký — lưu trên bờ chứ không chỉ trên tàu.
Tin nhắn hoặc nhóm chat xác nhận ca trực hằng ngày, có mốc thời gian tự động.
Camera tại bến hoặc trên tàu, ghi hình liên tục và lưu dữ liệu ra thiết bị ngoài.
Hợp đồng lao động hoặc thoả thuận trực ca với thuyền viên, nêu rõ nghĩa vụ trực.
Nếu bến có ban quản lý, đăng ký danh sách người trực để có nguồn xác nhận độc lập.

Lời khai đầu tiên rất khó rút lại

Đây là bài học chung cho mọi vụ việc, không riêng bảo hiểm. Lời khai ban đầu, ghi ngay sau sự cố, được các cấp toà coi là phản ánh trung thực nhất. Thay đổi lời khai về sau mà không có chứng cứ mới hầu như không được chấp nhận, và còn làm giảm độ tin cậy của toàn bộ phần trình bày.

Thực tiễn: khi xảy ra tổn thất, chủ tàu nên có mặt cùng người lao động trong các buổi làm việc đầu tiên, ghi lại nội dung, và giữ bản sao mọi biên bản đã ký. Nếu sự việc có giá trị lớn, nên có luật sư tham gia ngay từ buổi giám định đầu tiên chứ không đợi tới khi bị từ chối bồi thường.

Chứng thư giám định có thể phản bác, nhưng phải phản bác sớm

Chứng thư giám định do doanh nghiệp bảo hiểm chỉ định không phải là chân lý tuyệt đối. Người được bảo hiểm có quyền yêu cầu giám định lại hoặc thuê giám định độc lập. Nhưng phải làm ngay khi hiện trường còn nguyên. Trong vụ án này, chứng thư được lập chỉ ba ngày sau vụ cháy, còn tranh chấp kéo tới năm 2023 — không còn gì để giám định lại.

Đồng bảo hiểm: biết ai thực sự là bên phải trả tiền

Nhiều đơn bảo hiểm tàu cá được thu xếp theo hình thức đồng bảo hiểm, trong đó nhiều doanh nghiệp cùng chia tỷ lệ trách nhiệm và một doanh nghiệp đứng đầu xử lý bồi thường. Khi khởi kiện, cần xác định đúng tư cách của từng doanh nghiệp và yêu cầu Toà thu thập hợp đồng nguyên tắc giữa họ — chính thiếu sót này là một trong các lý do khiến bản án bị huỷ.

Bảo hiểm theo Nghị định 67 có gì đặc biệt

Nghị định 67/2014/NĐ-CP về một số chính sách phát triển thuỷ sản thiết lập cơ chế hỗ trợ phí bảo hiểm cho tàu khai thác hải sản xa bờ. Người mua được hỗ trợ một phần đáng kể phí, nhưng đổi lại phải tuân thủ bộ quy tắc, điều khoản và biểu phí do Bộ Tài chính chấp thuận — không phải bộ quy tắc do các bên tự thoả thuận.

Hệ quả thực tế: không gian đàm phán điều khoản gần như bằng không, và người mua càng cần đọc kỹ phần loại trừ, vì đó là văn bản áp dụng chung chứ không phải hợp đồng riêng có thể sửa.

Cơ sở pháp lý

Luật Kinh doanh bảo hiểm, Điều 14: giấy chứng nhận bảo hiểm là bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm.
Nghị định 67/2014/NĐ-CP ngày 07/7/2014 của Chính phủ về một số chính sách phát triển thuỷ sản.
Quy tắc, điều khoản, biểu phí bảo hiểm thân tàu khai thác hải sản xa bờ được chấp thuận theo Công văn số 18759/BTC-QLBH ngày 16/12/2015 của Bộ Tài chính — Điều 15 Chương II về loại trừ bảo hiểm.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015: điểm a khoản 1 Điều 337, khoản 3 Điều 343, khoản 1 và 2 Điều 345 về thẩm quyền và hậu quả của giám đốc thẩm.

Hỏi đáp

Không được giải thích điều khoản loại trừ thì có được bồi thường không?

Theo hướng của quyết định giám đốc thẩm này thì không. Giấy chứng nhận bảo hiểm là bằng chứng giao kết hợp đồng, và người mua buộc phải biết bộ quy tắc đi kèm khi bộ quy tắc đó đã được cơ quan quản lý chấp thuận đăng ký. Lập luận “không có tài liệu thể hiện hai bên cùng ghi nhận điều khoản loại trừ” đã bị bác.

Tàu cháy khi neo đậu thì có được bảo hiểm không?

Được, nếu tàu được neo buộc chắc chắn và có thuyền viên trực. Chính hai điều kiện này là ranh giới giữa được bồi thường và bị loại trừ. Vì vậy bằng chứng về việc có người trực quan trọng không kém bằng chứng về nguyên nhân cháy.

Doanh nghiệp bảo hiểm tự chỉ định giám định viên có khách quan không?

Pháp luật cho phép doanh nghiệp bảo hiểm chỉ định tổ chức giám định. Người được bảo hiểm có quyền không đồng ý với kết quả và yêu cầu giám định độc lập, hoặc đề nghị Toà trưng cầu giám định. Nhưng quyền này chỉ có giá trị thực tế khi được thực hiện sớm, lúc hiện trường và tài sản còn nguyên trạng.

Thắng sơ thẩm và phúc thẩm rồi có chắc chắn nhận được tiền không?

Không. Vụ án này là ví dụ: thắng cả hai cấp, sau đó bị kháng nghị giám đốc thẩm và cả hai bản án bị huỷ, vụ việc quay lại sơ thẩm sau hơn ba năm. Thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm khá dài, nên bản án phúc thẩm có hiệu lực không đồng nghĩa với việc tranh chấp đã khép lại.

Bảo hiểm tai nạn thuyền viên có bị loại trừ tương tự không?

Đó là loại hình bảo hiểm riêng với bộ điều khoản riêng, không tự động chịu chung các điểm loại trừ của bảo hiểm thân tàu. Trong vụ việc có thiệt hại về người, cần tách bạch hai yêu cầu bồi thường và lập hồ sơ riêng cho từng loại hình.

Chủ tàu ở Bình Định, Quảng Ngãi, Khánh Hoà có áp dụng cùng quy tắc này không?

Có, vì bộ quy tắc bảo hiểm thân tàu khai thác hải sản xa bờ theo Nghị định 67 được Bộ Tài chính chấp thuận áp dụng chung, không phải văn bản riêng của từng địa phương. Khác biệt chỉ nằm ở doanh nghiệp bảo hiểm đứng đầu trên từng địa bàn và tỷ lệ đồng bảo hiểm.

Nên làm gì ngay trong 48 giờ đầu sau khi tàu bị tổn thất?

Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm bằng văn bản; giữ nguyên hiện trường tới khi giám định xong; chụp ảnh, quay phim toàn bộ hiện trường từ nhiều góc; thu thập ngay lời khai và thông tin liên hệ của những người chứng kiến, đặc biệt là người phát hiện và người tham gia chữa cháy đầu tiên; tập hợp sổ trực ca, hợp đồng lao động, nhật ký hành trình; và trình báo cơ quan công an để có hồ sơ độc lập.

Có thể khởi kiện đòi cả lãi chậm trả không?

Có. Trong vụ án này, nguyên đơn yêu cầu 1,7 tỷ tiền bảo hiểm cộng 28 triệu tiền lãi tính từ ngày bị từ chối chi trả đến ngày xét xử sơ thẩm. Yêu cầu tính lãi cần nêu rõ mốc bắt đầu, mức lãi suất áp dụng và cách tính, kèm bảng tính chi tiết.

Đọc thêm

Bị từ chối bồi thường bảo hiểm thân tàu, tai nạn thuyền viên hay bảo hiểm tài sản? Xem dịch vụ luật sư bảo hiểm, hoặc gọi 0912266811 để nghe đánh giá sơ bộ hồ sơ và biết trước mức phí.

Chuyên mục

Bản án