Nợ phí li-xăng thương hiệu 1,78 tỷ: biên bản đối chiếu công nợ đã quyết định vụ kiện

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Một khu nghỉ dưỡng ở Thừa Thiên Huế được cấp quyền sử dụng thương hiệu trong 20 năm, đổi lại trả 1% doanh thu bán phòng mỗi tháng. Bảy năm sau, chủ thương hiệu khởi kiện đòi 1.781.567.885 đồng tiền phí bản quyền chưa trả. Bị đơn kháng cáo với lập luận rằng biên bản đối chiếu công nợ do Tổng giám đốc ký là không đúng thẩm quyền. Toà phúc thẩm bác kháng cáo — và lý do toà đưa ra là bài học đáng giá cho mọi doanh nghiệp đang giữ một tập biên bản đối chiếu công nợ trong tủ.

Vụ việc: một thương hiệu, 20 năm và 1% doanh thu phòng

Hai bên ký hợp đồng li-xăng và phí bản quyền thương hiệu, theo đó bên nhận quyền được sử dụng thương hiệu khu nghỉ dưỡng trong thời hạn 20 năm và có nghĩa vụ thanh toán cho bên cấp quyền một khoản phí bản quyền tương đương 1% doanh thu bán phòng của khách sạn trong từng tháng.

Quan hệ giữa hai bên không dừng ở một hợp đồng. Kèm theo li-xăng còn có hợp đồng quản lý, phụ lục hợp đồng quản lý, hợp đồng tư vấn và nhiều văn bản gia hạn. Thực tế này rất phổ biến trong ngành khách sạn, nghỉ dưỡng: thương hiệu, quản lý vận hành và tư vấn đi thành một gói, tiền phí chảy qua nhiều dòng khác nhau, và đến khi tranh chấp thì không ai còn nhớ khoản nào thuộc hợp đồng nào.

Bên nhận quyền đưa thương hiệu vào khai thác nhưng không thanh toán đầy đủ. Bên cấp quyền nhiều lần gửi văn bản đề nghị gặp để thống nhất lộ trình trả nợ nhưng không nhận được phản hồi thoả đáng.

Chuỗi biên bản đối chiếu công nợ: bảy năm, bảy lần xác nhận

Điểm khiến vụ kiện này gần như không thể thua nằm ở chỗ hai bên đã ký đối chiếu công nợ gần như mỗi năm một lần:

Số tiền không tăng đều theo một đường thẳng — có năm giảm, có thư chỉ xác nhận nợ của công ty mẹ, có biên bản chỉ xác nhận nợ của chi nhánh. Nhưng chính sự lệch lạc đó lại làm cho chuỗi chứng cứ đáng tin hơn: nó cho thấy hai bên thực sự ngồi đối chiếu sổ sách chứ không ký một loạt giấy tờ hình thức.

Kháng cáo: “Tổng giám đốc ký là không đúng thẩm quyền”

Đây là lập luận phòng vệ được dùng rất thường xuyên trong các vụ đòi nợ doanh nghiệp. Bên nợ không phủ nhận số tiền, mà tấn công vào tư cách người ký: người đại diện theo pháp luật là Chủ tịch Hội đồng quản trị, còn biên bản đối chiếu công nợ ngày 08/10/2017 lại do Tổng giám đốc ký, nên theo bị đơn là không có giá trị pháp lý.

Hội đồng xét xử phúc thẩm bác lập luận này bằng bốn lớp lý lẽ, và đáng chú ý là không lớp nào dựa vào một văn bản uỷ quyền riêng cho việc ký biên bản công nợ:

1. Bộ phận kế toán đã xác nhận trong tất cả các lần đối chiếu từ 2011 đến 2018. Việc đối chiếu công nợ là công việc nghiệp vụ, không phải một hành vi định đoạt tài sản.
2. Số liệu trùng khớp với báo cáo tài chính đã kiểm toán năm 2017. Biên bản không tạo ra khoản nợ; nó xác nhận một khoản nợ đã nằm sẵn trên sổ sách được kiểm toán độc lập.
3. Chủ tịch Hội đồng quản trị đã uỷ quyền cho Tổng giám đốc phê duyệt báo cáo tài chính. Người được uỷ quyền phê duyệt chính báo cáo ghi nhận khoản nợ thì khó có thể nói là không đủ thẩm quyền xác nhận khoản nợ đó.
4. Việc ký đã diễn ra nhiều lần trong thời gian dài mà người đại diện theo pháp luật không phản đối — từ biên bản 08/10/2017 đến biên bản 31/5/2018. Sự im lặng kéo dài trước một chuỗi hành vi lặp lại được hiểu là chấp thuận trên thực tế.

Toà còn ghi nhận một chi tiết bất lợi khác cho bị đơn: trong quá trình giải quyết vụ án, bị đơn đã được tiếp cận toàn bộ tài liệu, hoá đơn, chứng từ do nguyên đơn cung cấp nhưng không đưa ra ý kiến phản đối về nội dung, mà chỉ nêu lý do tình hình kinh doanh khó khăn. Tại phiên toà phúc thẩm, đại diện bị đơn thậm chí đề nghị nguyên đơn “xem lại thái độ kinh doanh” và cân nhắc lại việc khởi kiện — một lập luận không có giá trị pháp lý.

Bài học về thẩm quyền ký: ba câu hỏi cần trả lời trước khi ký

Nếu bạn là bên chủ nợ, đừng trông chờ vào việc toà sẽ suy luận có lợi cho mình như trong vụ này. Hãy khoá chặt vấn đề thẩm quyền ngay từ đầu:

• Người ký có phải người đại diện theo pháp luật ghi trên đăng ký doanh nghiệp không? Tra cứu và lưu bản in tại đúng ngày ký, vì người đại diện có thể đã thay đổi.
• Nếu không, có văn bản uỷ quyền không? Xin bản sao và đính kèm vào chính biên bản đối chiếu. Một dòng “theo Giấy uỷ quyền số… ngày…” ngay dưới chữ ký loại bỏ toàn bộ tranh cãi này.
• Chi nhánh ký thì công ty mẹ có chịu trách nhiệm không? Trong vụ này khoản nợ bị tách làm hai phần — phần của công ty và phần của chi nhánh — rồi cộng lại trong cùng một bản án. Khi ký với chi nhánh, hãy nêu rõ chi nhánh hoạt động theo uỷ quyền của công ty và công ty chịu trách nhiệm về nghĩa vụ phát sinh.

Vì sao vụ kiện không bị hết thời hiệu dù nợ có từ năm 2011

Điều 319 Luật Thương mại 2005 quy định thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp thương mại là hai năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Khoản nợ sớm nhất trong vụ này có từ năm 2011, còn đơn khởi kiện nộp tháng 6/2018 — cách nhau bảy năm.

Điều cứu vụ kiện là cách xác định thời điểm vi phạm. Ngày 28/3/2018, bên cấp quyền gửi công văn đề nghị thanh toán dứt điểm, ấn định hạn chót 30/5/2018. Bên nợ phúc đáp ngày 07/5/2018 xin thêm thời gian để cân đối ngân sách nhưng không nêu tiến độ cụ thể. Ngày 23/5/2018, bên cấp quyền tiếp tục gửi công văn ấn định lại. Đến hạn 30/5/2018 không có tiền, vụ kiện bắt đầu.

Cách làm này khớp với Điều 298 Luật Thương mại 2005 về gia hạn thực hiện nghĩa vụ: bên bị vi phạm có thể gia hạn một thời gian hợp lý để bên vi phạm thực hiện nghĩa vụ. Quan trọng hơn, mỗi biên bản đối chiếu công nợ là một lần bên nợ thừa nhận nghĩa vụ, khiến thời hiệu được tính lại từ lần thừa nhận gần nhất chứ không phải từ ngày phát sinh khoản nợ đầu tiên.

Lãi chậm thanh toán: vì sao toà cắt từ 100 triệu xuống 40 triệu

Nguyên đơn yêu cầu tiền lãi chậm thanh toán 100.255.000 đồng tính từ ngày vi phạm 28/3/2018. Toà chỉ chấp nhận 40.726.641 đồng và bác phần chênh lệch 59.528.359 đồng.

Căn cứ là Điều 306 Luật Thương mại 2005: khi bên vi phạm chậm thanh toán tiền hàng hoặc chậm thanh toán thù lao dịch vụ và các chi phí hợp lý khác, bên bị vi phạm có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, tương ứng với thời gian chậm trả.

Hai chữ “trung bình trên thị trường” là chỗ nhiều đơn khởi kiện tính sai. Đây không phải lãi suất ghi trong hợp đồng, cũng không phải lãi suất của ngân hàng mà bên chủ nợ đang vay. Thực tiễn xét xử — theo Án lệ số 09/2016/AL của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao thông qua ngày 17/10/2016 và hướng dẫn sau đó — lấy mức trung bình lãi suất nợ quá hạn của ít nhất ba ngân hàng trên cùng địa bàn. Án lệ này cũng xác định không tính lãi trên khoản tiền phạt vi phạm và tiền bồi thường thiệt hại.

Bản án còn áp dụng khoản 2 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 cho giai đoạn thi hành án: kể từ ngày tiếp theo của ngày xét xử sơ thẩm cho đến khi thi hành án xong, bên phải thi hành còn phải chịu lãi trên số tiền còn phải thi hành theo mức lãi suất quy định tại điều khoản này.

Hợp đồng li-xăng thương hiệu hay hợp đồng nhượng quyền thương mại?

Bản án áp dụng đồng thời các điều 284, 285, 287, 298, 306 và 319 Luật Thương mại — trong đó nhóm 284, 285, 287 thuộc chương nhượng quyền thương mại. Điều này phản ánh một thực tế: một hợp đồng mang tên “li-xăng thương hiệu” nhưng đi kèm hợp đồng quản lý vận hành, đào tạo, tiêu chuẩn dịch vụ và quyền kiểm soát của bên cấp quyền thì về bản chất rất gần với nhượng quyền thương mại.

Ranh giới đáng nắm:

• Chuyển quyền sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp (Điều 141 Luật Sở hữu trí tuệ): chủ sở hữu cho phép bên khác sử dụng nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng… trong phạm vi quyền của mình. Bắt buộc lập thành văn bản.
• Nhượng quyền thương mại (Điều 284 Luật Thương mại 2005): bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tiến hành mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền quy định, gắn với nhãn hiệu, tên thương mại, bí quyết, khẩu hiệu, biểu tượng của bên nhượng quyền; và bên nhượng quyền có quyền kiểm soát, trợ giúp bên nhận quyền trong điều hành.

Dấu hiệu phân biệt nằm ở quyền kiểm soát và nghĩa vụ trợ giúp. Nếu hợp đồng của bạn buộc bên kia vận hành theo tiêu chuẩn của mình và bạn được kiểm tra định kỳ, thì dù đặt tên là gì, nghĩa vụ theo Điều 287 Luật Thương mại 2005 vẫn có thể được áp: cung cấp tài liệu hướng dẫn hệ thống, đào tạo ban đầu và trợ giúp kỹ thuật thường xuyên, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ đối với đối tượng ghi trong hợp đồng, đối xử bình đẳng giữa các bên nhận quyền.

Dạng hợp đồng và chuyện đăng ký

Điều 143 Luật Sở hữu trí tuệ chia hợp đồng sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp thành ba dạng: hợp đồng độc quyền (bên chuyển quyền không được ký với bên thứ ba nào khác và chỉ được tự sử dụng nếu bên nhận cho phép), hợp đồng không độc quyền, và hợp đồng thứ cấp (bên chuyển quyền chính là người đã được chuyển giao theo một hợp đồng khác).

Về hiệu lực, Điều 148 đưa ra một phân biệt quan trọng mà nhiều doanh nghiệp bỏ qua: hợp đồng sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp có hiệu lực theo thoả thuận giữa các bên; nhưng trừ hợp đồng sử dụng nhãn hiệu, các hợp đồng còn lại phải đăng ký tại cơ quan quản lý nhà nước mới có giá trị pháp lý đối với bên thứ ba. Ngoài ra, hợp đồng sử dụng đương nhiên chấm dứt hiệu lực nếu quyền sở hữu công nghiệp của bên giao bị chấm dứt — nghĩa là nếu văn bằng bảo hộ của bên cấp quyền hết hạn mà không gia hạn, hợp đồng li-xăng cũng đổ theo.

Khoản 3 Điều 142 bổ sung một hạn chế cần được sao chép vào mọi hợp đồng: bên được chuyển quyền không được ký kết hợp đồng thứ cấp với bên thứ ba, trừ trường hợp được bên chuyển quyền cho phép.

Danh mục điều khoản nên có trong hợp đồng li-xăng thương hiệu

Điều 144 Luật Sở hữu trí tuệ liệt kê nội dung chủ yếu bắt buộc. Từ vụ án này, có thể bổ sung thêm những điều khoản mà thực tiễn cho thấy là đắt giá:

1. Cơ chế xác định doanh thu tính phí. Khi phí là phần trăm doanh thu, hợp đồng phải định nghĩa doanh thu gồm và không gồm những gì, dựa trên báo cáo nào, do ai xác nhận.
2. Quyền kiểm tra sổ sách. Bên cấp quyền cần quyền yêu cầu cung cấp báo cáo bán phòng hằng tháng và quyền kiểm tra độc lập khi nghi ngờ.
3. Nghĩa vụ đối chiếu công nợ định kỳ, ghi rõ ai ký và kèm uỷ quyền. Đây chính là điều khoản đã cứu nguyên đơn trong vụ này, dù nó tồn tại một cách tự phát chứ không nhờ hợp đồng.
4. Lãi chậm trả và cách tính. Dẫn chiếu rõ Điều 306 Luật Thương mại 2005 và cách xác định lãi suất nợ quá hạn trung bình, để tránh việc yêu cầu bị cắt như trường hợp 59,5 triệu đồng ở trên.
5. Quyền chấm dứt khi chậm trả kéo dài, kèm hậu quả về việc phải ngừng sử dụng thương hiệu, tháo biển hiệu, gỡ nhận diện khỏi website và kênh bán phòng.
6. Tách bạch các hợp đồng đi kèm. Nếu có hợp đồng quản lý, tư vấn, chi hộ — mỗi loại chi phí phải có mã riêng trong đối chiếu công nợ, tránh tình trạng toà phải yêu cầu bản giải trình chi tiết mới hiểu khoản nào thuộc hợp đồng nào.

Câu hỏi thường gặp

Biên bản đối chiếu công nợ có phải là chứng cứ đủ để thắng kiện không?
Tự nó là chứng cứ rất mạnh, nhất là khi có nhiều biên bản liên tiếp qua nhiều năm và số liệu khớp với báo cáo tài chính được kiểm toán. Nhưng nó xác nhận số tiền, không xác nhận căn cứ phát sinh. Vẫn cần hợp đồng gốc và chứng từ để giải thích khoản nợ từ đâu ra.

Người ký biên bản không phải người đại diện theo pháp luật thì biên bản có vô hiệu không?
Không đương nhiên vô hiệu. Toà xem xét tổng thể: người ký có chức vụ gì, có được uỷ quyền trong công việc liên quan không, bộ phận kế toán có xác nhận không, doanh nghiệp có phản đối trong thời gian dài không. Tuy vậy đừng đặt cược vào việc toà sẽ suy luận có lợi — hãy đính kèm uỷ quyền ngay khi ký.

Nợ đã quá hai năm thì còn kiện được không?
Còn, nếu trong hai năm gần nhất bên nợ đã thừa nhận nghĩa vụ bằng văn bản — biên bản đối chiếu công nợ, thư xác nhận, công văn xin gia hạn. Mỗi lần thừa nhận là một mốc mới. Một công văn phúc đáp xin thêm thời gian, như trong vụ này, cũng là một sự thừa nhận.

Hợp đồng li-xăng nhãn hiệu có bắt buộc đăng ký không?
Theo Điều 148 Luật Sở hữu trí tuệ, hợp đồng sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp có hiệu lực theo thoả thuận giữa các bên; riêng hợp đồng sử dụng nhãn hiệu được loại trừ khỏi yêu cầu đăng ký để có giá trị pháp lý đối với bên thứ ba. Dù vậy, việc đăng ký vẫn có lợi khi cần chứng minh phạm vi và thời hạn với bên thứ ba.

Chi nhánh nợ thì kiện chi nhánh hay kiện công ty?
Chi nhánh không có tư cách pháp nhân độc lập; nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động của chi nhánh thuộc về công ty. Trong bản án này, khoản nợ của chi nhánh và khoản nợ của công ty được cộng gộp và buộc công ty thanh toán toàn bộ.

Mất bao lâu để đi hết một vụ như thế này?
Đơn khởi kiện nộp tháng 6/2018, bản án sơ thẩm tuyên ngày 24/9/2019, bản án phúc thẩm tuyên ngày 22/6/2020 — tròn hai năm cho hai cấp xét xử, chưa kể thi hành án. Đó là lý do việc đối chiếu công nợ đều đặn và đòi nợ sớm luôn rẻ hơn khởi kiện.

Đọc thêm

• Kiện đòi 14,3 tỷ vì phim bị đăng lậu nhưng thua: hồ sơ gãy ở ngày ký hợp đồng
• Tên công ty gần giống thương hiệu: vì sao chủ nhãn hiệu 1991 vẫn thua kiện
• Bí mật kinh doanh: thừa nhận vi phạm vẫn thắng kiện, vì bên kia không khoá cửa
• Giấy phép lưu hành không cứu được: bản án xâm phạm sáng chế 800 triệu đồng
• Tranh chấp tên miền trùng nhãn hiệu: vì sao thắng sơ thẩm rồi bị huỷ án
• Luật sư tư vấn doanh nghiệp — tranh chấp nội bộ, hợp đồng, công nợ, M&A
• Luật sư sở hữu trí tuệ — đăng ký nhãn hiệu, xử lý hàng nhái, tranh chấp

Chủ đề liên quan:

Chuyển nhượng vốn góp 3.250 tỷ, kiện đòi 104,9 tỷ tiền lãi và thua trắng Tên công ty gần giống thương hiệu: vì sao chủ nhãn hiệu 1991 vẫn thua kiện Đòi công nợ 5,7 tỷ chỉ được 3,78 tỷ: thiếu một dòng trong biên bản đối chiếu Bán 90% cổ phần rồi đòi lại: vì sao không huỷ được nghị quyết Đại hội đồng cổ đông Kiện đòi 14,3 tỷ vì phim bị đăng lậu nhưng thua: hồ sơ gãy ở ngày ký hợp đồng Tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất: bốn kiểu đổ vỡ thường gặp Tranh chấp hợp đồng đặt cọc mua bán nhà đất: khi nào mất cọc, khi nào được phạt cọc Đâm va tàu biển: chủ tàu cho thuê tàu trần vẫn phải bồi thường 78,7 tỷ