Bản tin pháp lý · 26.03.2025

Luật trí tuệ nhân tạo EU và Việt Nam: 6 khác biệt cốt lõi

Luật trí tuệ nhân tạo EU là Quy định (EU) 2024/1689 của Nghị viện châu Âu và Hội đồng, đăng Công báo Liên minh châu Âu ngày 12/7/2024. Việt Nam có Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, hiệu lực 01/3/2026. Hai văn bản giống nhau ở triết lý quản lý theo rủi ro nhưng khác nhau ở s…

Luật sư UnilawThời gian đọc: 8 phút

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Luật trí tuệ nhân tạo EU là Quy định (EU) 2024/1689 của Nghị viện châu Âu và Hội đồng, đăng Công báo Liên minh châu Âu ngày 12/7/2024. Việt Nam có Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, hiệu lực 01/3/2026. Hai văn bản giống nhau ở triết lý quản lý theo rủi ro nhưng khác nhau ở sáu điểm khiến doanh nghiệp Việt bán hàng sang châu Âu không thể dùng chung một bộ hồ sơ.

Luật trí tuệ nhân tạo EU là văn bản nào

Đây là một regulation — quy định có hiệu lực trực tiếp tại toàn bộ các quốc gia thành viên, không cần luật nội địa chuyển hóa. Điều 113 ghi rõ quy định này ràng buộc toàn bộ và áp dụng trực tiếp tại tất cả các quốc gia thành viên. Việt Nam đi theo mô hình quen thuộc hơn: một luật, rồi nghị định và thông tư hướng dẫn — Nghị định 142/2026/NĐ-CP hiệu lực 01/5/2026 và Thông tư 05/2026/TT-BKHCN hiệu lực 10/3/2026.

Một điểm hai bên gần như trùng khớp: định nghĩa hệ thống. Khoản 2 Điều 3 Luật 134/2025 mô tả hệ thống dựa trên máy, có mức độ tự chủ khác nhau, có khả năng tự thích nghi sau khi triển khai, suy luận từ dữ liệu đầu vào để tạo ra dự đoán, nội dung, khuyến nghị hoặc quyết định — về thực chất là bản dịch ý của định nghĩa tại Điều 3(1) quy định châu Âu. Ai đã lập hồ sơ theo EU thì phần xác định đối tượng gần như dùng lại được.

Khác biệt 1 — Luật trí tuệ nhân tạo EU vươn ra ngoài lãnh thổ

Điều 2(1) quy định châu Âu áp dụng cho nhà cung cấp đưa hệ thống ra thị trường Liên minh bất kể họ đặt trụ sở trong Liên minh hay ở nước thứ ba, và tại điểm (c) còn phủ tới nhà cung cấp và bên triển khai đặt ở nước thứ ba khi đầu ra do hệ thống tạo ra được sử dụng trong Liên minh.

Việt Nam hẹp hơn hẳn. Điều 2 Luật 134/2025 áp dụng với tổ chức, cá nhân Việt Nam và tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia vào hoạt động trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam. Không có mệnh đề đầu ra được sử dụng ở nước ngoài. Hệ quả rất thực tế: một công ty Việt gia công đầu ra AI cho khách hàng châu Âu có thể nằm ngoài phạm vi Luật 134 ở khâu đó nhưng vẫn nằm trong phạm vi luật trí tuệ nhân tạo EU.

Khác biệt 2 — Bốn tầng của EU so với ba mức của Việt Nam

Luật trí tuệ nhân tạo EU tách bốn tầng: thực hành bị cấm tại Điều 5, hệ thống rủi ro cao tại Điều 6, nghĩa vụ minh bạch cho một số hệ thống tại Điều 50, phần còn lại gần như không bị ràng buộc.

Luật 134/2025 gộp khác. Điều 7 liệt kê sáu nhóm hành vi bị nghiêm cấm, còn Điều 9 chia ba mức: rủi ro cao là hệ thống có thể gây thiệt hại đáng kể đến tính mạng, sức khỏe, quyền và lợi ích hợp pháp, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, an ninh quốc gia; rủi ro trung bình là hệ thống có khả năng gây nhầm lẫn, tác động hoặc thao túng người sử dụng do không nhận biết được chủ thể tương tác là AI hoặc nội dung do AI tạo ra; rủi ro thấp là phần còn lại. Ba mức rủi ro và nghĩa vụ đi kèm được phân tích ở bài Luật quản lý trí tuệ nhân tạo; sáu nhóm hành vi cấm ở bài Đạo luật trí tuệ nhân tạo cấm gì.

Khác biệt 3 — Cách xác định rủi ro cao

Luật trí tuệ nhân tạo EU dùng danh mục. Điều 6(1) coi là rủi ro cao khi hệ thống là bộ phận an toàn của sản phẩm thuộc pháp luật hài hòa hóa liệt kê tại Phụ lục I và sản phẩm đó phải qua đánh giá sự phù hợp của bên thứ ba; Điều 6(2) bổ sung mọi hệ thống nêu tại Phụ lục III. Điều 6(3) mở đường lùi: hệ thống thuộc Phụ lục III không bị coi là rủi ro cao nếu không gây rủi ro đáng kể, chẳng hạn khi chỉ thực hiện một tác vụ thủ tục hẹp, chỉ cải thiện kết quả của một hoạt động con người đã hoàn tất, hoặc chỉ thực hiện tác vụ chuẩn bị.

Việt Nam dùng tiêu chí, không dùng danh mục cứng. Khoản 2 Điều 9 nêu các tiêu chí: mức độ tác động đến quyền con người, an toàn, an ninh; lĩnh vực sử dụng, đặc biệt là lĩnh vực thiết yếu hoặc liên quan trực tiếp đến lợi ích công cộng; phạm vi người sử dụng và quy mô ảnh hưởng. Chính phủ quy định chi tiết. Cách này mềm hơn nhưng khiến việc tự phân loại theo khoản 1 Điều 10 phải lập luận, chứ không phải tra bảng.

Khác biệt 4 — Nghĩa vụ minh bạch

Điều 50(1) quy định châu Âu buộc nhà cung cấp thiết kế hệ thống tương tác trực tiếp với con người sao cho người đó biết mình đang tương tác với AI, trừ khi điều đó đã hiển nhiên; Điều 50(2) buộc đánh dấu đầu ra âm thanh, hình ảnh, video hoặc văn bản tổng hợp ở định dạng máy đọc và nhận diện được là do máy tạo ra hoặc bị can thiệp.

Điều 11 Luật 134/2025 đặt nghĩa vụ tương ứng nhưng khoản 2 chỉ nói tới âm thanh, hình ảnh, video; khoản 1 Điều 17 Nghị định 142/2026 còn nói thẳng rằng nội dung đầu ra là văn bản không bắt buộc đánh dấu máy đọc. Đây là khác biệt dễ gây vạ nhất: một quy trình đạt chuẩn Việt Nam vẫn có thể thiếu so với luật trí tuệ nhân tạo EU ở đúng phần văn bản. Chi tiết cách gắn nhãn ở bài Gắn nhãn nội dung AI.

Khác biệt 5 — Mốc áp dụng

EU: quy định áp dụng từ 02/8/2026; riêng Chương I và Chương II — gồm các thực hành bị cấm — áp dụng từ 02/02/2025; Chương III Mục 4, Chương V, Chương VII, Chương XII và Điều 78 áp dụng từ 02/8/2025, trừ Điều 101; Điều 6(1) và các nghĩa vụ tương ứng áp dụng từ 02/8/2027.
Việt Nam: luật có hiệu lực 01/3/2026, trừ nội dung liên quan Điều 35. Hệ thống đã hoạt động trước ngày đó có 12 tháng để hoàn tất tuân thủ, tức tới 01/3/2027; riêng y tế, giáo dục, tài chính là 18 tháng, tức tới 01/9/2027.

Nghĩa là các lệnh cấm của EU đã có hiệu lực từ đầu năm 2025, sớm hơn mọi mốc của Việt Nam. Lộ trình sáu bước cho phía Việt Nam ở bài Luật trí tuệ nhân tạo Việt Nam: 6 bước.

Khác biệt 6 — Chế tài

Điều 99 quy định châu Âu định lượng rõ: vi phạm lệnh cấm tại Điều 5 chịu phạt hành chính tới 35.000.000 EUR hoặc 7% tổng doanh thu toàn cầu năm tài chính liền trước, lấy mức cao hơn; vi phạm nghĩa vụ của nhà cung cấp, bên triển khai, nhà nhập khẩu, nhà phân phối hoặc nghĩa vụ minh bạch tại Điều 50 chịu tới 15.000.000 EUR hoặc 3%; cung cấp thông tin sai, thiếu hoặc gây hiểu nhầm cho cơ quan có thẩm quyền chịu tới 7.500.000 EUR hoặc 1%. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, áp mức thấp hơn trong hai cách tính.

Việt Nam không đặt trần tiền trong luật như luật trí tuệ nhân tạo EU. Điều 29 dẫn chiếu sang xử phạt vi phạm hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và bồi thường theo pháp luật dân sự, đồng thời đặt một quy tắc riêng: hệ thống rủi ro cao vận hành đúng quy định mà vẫn gây thiệt hại thì bên triển khai bồi thường trước, rồi mới đòi hoàn trả nếu có thỏa thuận. Phân tích ở bài Bồi thường thiệt hại do trí tuệ nhân tạo.

Doanh nghiệp Việt nào phải quan tâm luật trí tuệ nhân tạo EU

Đưa phần mềm, thiết bị hoặc dịch vụ có thành phần AI vào thị trường Liên minh châu Âu.
Gia công, thuê ngoài cho khách hàng châu Âu mà đầu ra do hệ thống tạo ra được sử dụng trong Liên minh — điểm (c) khoản 1 Điều 2.
Là bên triển khai trong chuỗi cung ứng của một nhà sản xuất châu Âu và bị ràng buộc lại qua hợp đồng.

Ba nhóm này cần hai bộ hồ sơ song song, dùng chung phần mô tả kỹ thuật và tách riêng phần phân loại, minh bạch và chế tài. Unilaw nhận dựng hồ sơ tuân thủ phía Việt Nam và rà soát khoảng cách so với luật trí tuệ nhân tạo EU cho doanh nghiệp có hoạt động tại châu Âu. Phí tính theo số hệ thống và phạm vi hồ sơ, báo trước bằng văn bản, không phát sinh ngoài phạm vi đã thống nhất.

Toàn văn Quy định (EU) 2024/1689 công bố trên EUR-Lex. Xem thêm bản án và bình luận án tại case.unilaw.vn.