PHẠM VI TRÁCH NHIỆM BẢO HIỂM THEO QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

 

 

Bài viết này phân tích toàn diện phạm vi trách nhiệm bảo hiểm, làm rõ cơ sở pháp lý, nội dung trách nhiệm, giới hạn áp dụng và các lưu ý quan trọng khi thực hiện hợp đồng bảo hiểm trong thực tiễn.

Phạm vi bảo hiểm là gì?

Phạm vi bảo hiểm là giới hạn những rủi ro, sự kiện và thiệt hại mà bên bảo hiểm nhận trách nhiệm chi trả. Nằm trong phạm vi thì được bồi thường; nằm ngoài, hoặc rơi vào điều khoản loại trừ, thì không. Phạm vi này không do luật ấn định sẵn mà do đơn bảo hiểm và quy tắc bảo hiểm kèm theo xác định, trong khuôn khổ Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 cho phép.

Thực tế, phạm vi bảo hiểm được dựng lên từ bốn lớp, đọc theo đúng thứ tự này:

1. Đối tượng bảo hiểm — tài sản nào, trách nhiệm nào, con người nào được bảo hiểm.
2. Rủi ro được bảo hiểm — danh sách sự kiện làm phát sinh trách nhiệm chi trả.
3. Điều khoản loại trừ — những gì bị kéo ra khỏi phạm vi, dù thoạt nhìn có vẻ thuộc lớp 2.
4. Giới hạn số tiền — số tiền bảo hiểm, mức khấu trừ, hạn mức trên mỗi sự kiện.

Tranh chấp hầu như luôn nằm ở lớp 3. Hai nguyên tắc đáng nhớ khi đọc lớp này: điều khoản loại trừ phải được giải thích cho bên mua khi giao kết, và khi điều khoản viết không rõ thì được giải thích theo hướng bất lợi cho bên soạn thảo — tức là bên bảo hiểm.

Phần dưới đi vào từng lớp, kèm cách toà đã xử.

1. Khái quát về phạm vi trách nhiệm trong bảo hiểm

Trong quan hệ bảo hiểm, việc xác định đúng phạm vi trách nhiệm bảo hiểm có ý nghĩa quyết định đối với quyền và nghĩa vụ của các bên. Đây là nội dung cốt lõi của hợp đồng bảo hiểm, phản ánh ranh giới pháp lý mà trong đó doanh nghiệp bảo hiểm có nghĩa vụ chi trả khi xảy ra sự kiện bảo hiểm.

Về bản chất, phạm vi trách nhiệm được hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa bên mua bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm, nhưng không được trái với các quy định bắt buộc của pháp luật. Nội dung này thường được thể hiện thông qua điều khoản bảo hiểm, quy tắc bảo hiểm và giấy chứng nhận bảo hiểm.

1.1. Ý nghĩa pháp lý của phạm vi trách nhiệm

Phạm vi trách nhiệm không chỉ là căn cứ để xác định nghĩa vụ chi trả, mà còn là tiêu chí để phân biệt giữa rủi ro được bảo hiểm và rủi ro bị loại trừ. Việc hiểu sai hoặc bỏ qua nội dung này có thể dẫn đến tranh chấp nghiêm trọng khi phát sinh tổn thất.

1.2. Mối liên hệ với quyền lợi được bảo hiểm

Phạm vi trách nhiệm luôn gắn liền với quyền lợi được bảo hiểm. Quyền lợi càng cụ thể, phạm vi trách nhiệm càng rõ ràng, giúp hạn chế cách hiểu khác nhau khi áp dụng hợp đồng.

2. Căn cứ pháp lý xác định phạm vi trách nhiệm bảo hiểm

Pháp luật về kinh doanh bảo hiểm quy định rõ các nguyên tắc cơ bản liên quan đến trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm. Các quy định này mang tính định hướng, tạo khung pháp lý để các bên thỏa thuận chi tiết trong hợp đồng.

2.1. Nguyên tắc thỏa thuận và giới hạn pháp luật

Theo quy định chung, các bên có quyền tự do thỏa thuận về phạm vi trách nhiệm, miễn là không vi phạm điều cấm của pháp luật và không trái đạo đức xã hội. Tuy nhiên, trong một số loại hình bảo hiểm bắt buộc, phạm vi trách nhiệm được pháp luật ấn định ở mức tối thiểu nhằm bảo vệ lợi ích công cộng.

2.2. Vai trò của quy tắc và điều khoản bảo hiểm

Quy tắc bảo hiểm do doanh nghiệp ban hành và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận là cơ sở trực tiếp để xác định phạm vi trách nhiệm. Khi có mâu thuẫn giữa hợp đồng và quy tắc, việc giải thích thường ưu tiên theo hướng có lợi cho bên mua bảo hiểm.

3. Nội dung cơ bản của phạm vi trách nhiệm bảo hiểm

Trong thực tiễn, phạm vi trách nhiệm bảo hiểm thường bao gồm các yếu tố chính như: sự kiện bảo hiểm, mức độ tổn thất được bồi thường, thời hạn bảo hiểm và không gian áp dụng.

3.1. Sự kiện bảo hiểm

Sự kiện bảo hiểm là điều kiện phát sinh trách nhiệm chi trả. Chỉ những sự kiện được liệt kê rõ trong hợp đồng mới thuộc phạm vi trách nhiệm. Các rủi ro không được nêu hoặc bị loại trừ sẽ không làm phát sinh nghĩa vụ của doanh nghiệp bảo hiểm.

3.2. Mức độ và giới hạn bồi thường

Mặc dù thuộc phạm vi trách nhiệm, doanh nghiệp bảo hiểm chỉ chi trả trong giới hạn số tiền bảo hiểm hoặc mức trách nhiệm tối đa đã thỏa thuận. Đây là yếu tố quan trọng nhằm cân bằng lợi ích giữa các bên.

4. Phạm vi trách nhiệm và các trường hợp loại trừ

Song song với việc xác định trách nhiệm, hợp đồng bảo hiểm luôn quy định các trường hợp loại trừ trách nhiệm. Những trường hợp này giúp doanh nghiệp bảo hiểm kiểm soát rủi ro và phòng ngừa hành vi trục lợi.

4.1. Loại trừ theo tính chất rủi ro

Một số rủi ro có tính chất đặc biệt nguy hiểm hoặc khó kiểm soát thường bị loại trừ, trừ khi có thỏa thuận bổ sung. Điều này cần được người tham gia bảo hiểm lưu ý khi lựa chọn sản phẩm.

4.2. Loại trừ do hành vi vi phạm

Hành vi cố ý gây thiệt hại, vi phạm nghĩa vụ thông báo hoặc cung cấp thông tin sai lệch là căn cứ phổ biến để loại trừ trách nhiệm.

5. Áp dụng phạm vi trách nhiệm trong thực tiễn giải quyết bồi thường

Trong quá trình phát sinh tổn thất, việc xác định sự kiện có thuộc phạm vi trách nhiệm hay không là bước đầu tiên của quá trình Giải quyết quyền lợi bảo hiểm. Đây cũng là giai đoạn dễ phát sinh tranh chấp nhất.

5.1. Nguyên tắc giải thích điều khoản

Khi điều khoản không rõ ràng, việc giải thích thường dựa trên mục đích giao kết hợp đồng và quyền lợi chính đáng của bên được bảo hiểm.

5.2. Trách nhiệm chứng minh

Bên yêu cầu bồi thường có nghĩa vụ chứng minh sự kiện bảo hiểm đã xảy ra và thuộc phạm vi trách nhiệm đã thỏa thuận. Doanh nghiệp bảo hiểm phải chứng minh căn cứ loại trừ nếu từ chối chi trả.

6. So sánh phạm vi trách nhiệm giữa các loại hình bảo hiểm

Phạm vi trách nhiệm bảo hiểm có sự khác biệt đáng kể giữa các loại hình như bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm dân sự và bảo hiểm con người. Sự khác biệt này xuất phát từ đối tượng bảo hiểm và mục tiêu bảo vệ.

6.1. Bảo hiểm tài sản

Phạm vi trách nhiệm tập trung vào thiệt hại vật chất phát sinh từ rủi ro được bảo hiểm, với yêu cầu định giá tổn thất cụ thể.

6.2. bảo hiểm trách nhiệm dân sự

Trách nhiệm chi trả phát sinh khi người được bảo hiểm phải bồi thường cho bên thứ ba, trong giới hạn trách nhiệm đã thỏa thuận.

7. Lưu ý khi xác lập phạm vi trách nhiệm bảo hiểm

Để hạn chế rủi ro pháp lý, người tham gia bảo hiểm cần đọc kỹ điều khoản, đặc biệt là các quy định về phạm vi trách nhiệm và loại trừ. Việc yêu cầu tư vấn độc lập cũng là giải pháp hữu hiệu.

Về phía doanh nghiệp bảo hiểm, việc xây dựng điều khoản rõ ràng, minh bạch sẽ góp phần giảm thiểu tranh chấp và nâng cao uy tín trên thị trường theo đúng tinh thần của Luật bảo hiểm.

Phạm vi bảo hiểm trước toà: ba vụ cho thấy ranh giới nằm ở đâu

Trên giấy, phạm vi bảo hiểm trông rất rõ ràng. Ra toà thì ranh giới ấy luôn được vẽ lại bằng ba câu hỏi: điều khoản loại trừ có được giải thích không, nó có viết rõ không, và bên nào phải chứng minh.

Một — điều khoản loại trừ viện dẫn được, nhưng không phải lúc nào cũng được. Trong vụ tàu cá cháy rụi, bảo hiểm từ chối vì “không có người trực” (Quyết định giám đốc thẩm 11/2023), bên bảo hiểm dựa vào điều kiện “phải có người trực trên tàu” để từ chối. Bài phân tích cho thấy điều kiện kiểu này chỉ đứng vững khi nó được nêu rõ và được giải thích khi giao kết.

Hai — điều khoản mập mờ thì bất lợi cho bên soạn thảo. Vụ sập giàn giáo, bảo hiểm trả thiếu vì điều khoản mập mờ (Quyết định giám đốc thẩm 17/2023) là ví dụ trực tiếp: khi câu chữ trong quy tắc bảo hiểm cho phép hiểu theo hai cách, toà chọn cách bất lợi cho bên viết ra nó — tức là bên bảo hiểm.

Ba — bên bảo hiểm đã thẩm định trước khi cấp đơn thì khó quay lại loại trừ. Trong Quyết định giám đốc thẩm số 01/2025/KDTM-GĐT ngày 11/3/2025 của Toà án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh, tàu chở hàng chìm, bảo hiểm từ chối vì đăng kiểm của tàu hết hạn giữa hành trình. Toà bác, vì chính bên bảo hiểm đã thẩm tra hồ sơ tàu — đăng kiểm, bảo hiểm trách nhiệm dân sự, đăng ký phương tiện — trước khi cấp giấy chứng nhận, lại không buộc chủ hàng cam kết duy trì điều kiện đó và không giải thích điều khoản loại trừ. Kết quả: bồi thường 2.248.609.000 đồng và 470.914.170 đồng tiền lãi chậm trả.

Rút gọn thành việc phải làm: khi bên bảo hiểm nói sự việc nằm ngoài phạm vi, hãy tìm lại (1) bản quy tắc bảo hiểm đã được giao cho bạn chưa, (2) có ai giải thích điều khoản loại trừ khi ký không, (3) hồ sơ bạn đã nộp lúc mua đơn gồm những gì. Ba thứ đó quyết định hơn cả bản thân câu chữ loại trừ.

Gọi 091 2266 811 để Unilaw đọc đơn bảo hiểm và quy tắc bảo hiểm của bạn.

8. Kết luận

Phạm vi trách nhiệm bảo hiểm là nền tảng pháp lý chi phối toàn bộ quá trình thực hiện hợp đồng bảo hiểm. Việc hiểu đúng và áp dụng chính xác nội dung này giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên và hạn chế tranh chấp phát sinh. Trong thực tiễn, mỗi trường hợp cụ thể cần được xem xét trên cơ sở hợp đồng và quy định pháp luật hiện hành, từ đó mở ra hướng tiếp cận phù hợp cho các tình huống pháp lý tiếp theo.

 

Ứng dụng thực tiễn pháp luật về phạm vi trách nhiệm bảo hiểm

Đọc tiếp về trách nhiệm bồi thường bảo hiểm

Cùng mảng việc với bài này, Unilaw còn các bài sau:

• NGHĨA VỤ HỢP TÁC GIẢI QUYẾT TỔN THẤT TRONG BẢO HIỂM
• NGHĨA VỤ CHỨNG MINH TỔN THẤT TRONG BẢO HIỂM
• NGHĨA VỤ CHI TRẢ BẢO HIỂM THEO QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT
• LÃI DO CHẬM CHI TRẢ BẢO HIỂM: CĂN CỨ PHÁP LÝ VÀ CÁCH TÍNH
• HỒ SƠ YÊU CẦU BỒI THƯỜNG – QUY ĐỊNH & HƯỚNG DẪN

Xem đầy đủ 42 bài trong mục Trách nhiệm bảo hiểm & bồi thường. Cần nhìn tổng thể trước khi vào chi tiết, đọc tư vấn luật bảo hiểm: bị từ chối chi trả, giảm bồi thường thì làm gì.