TRANH CHẤP BẢO HIỂM HÀNG HẢI – CƠ SỞ PHÁP LÝ

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

 

 

TRANH CHẤP BẢO HIỂM HÀNG HẢI

 

Bài viết phân tích toàn diện cơ sở pháp lý, nguyên nhân phát sinh và cách thức giải quyết tranh chấp bảo hiểm hàng hải, giúp doanh nghiệp và các bên liên quan hiểu đúng quy định và áp dụng phù hợp trong thực tiễn.

 

1. Tổng quan về tranh chấp bảo hiểm hàng hải

Trong hoạt động vận tải biển, bảo hiểm hàng hải đóng vai trò then chốt nhằm phân tán và hạn chế rủi ro phát sinh từ tai nạn hàng hải, tổn thất hàng hóa, trách nhiệm dân sự của chủ tàu. Tuy nhiên, trên thực tế, tranh chấp bảo hiểm hàng hải phát sinh khá phổ biến do đặc thù hoạt động xuyên biên giới, giá trị tổn thất lớn và sự khác biệt trong cách hiểu điều khoản hợp đồng.

Các tranh chấp thường xuất hiện khi xảy ra tổn thất tàu biển, hàng hóa hoặc trách nhiệm đối với bên thứ ba, trong đó doanh nghiệp bảo hiểm và bên được bảo hiểm có quan điểm khác nhau về phạm vi bảo hiểm, nguyên nhân tổn thất hoặc mức bồi thường.

2. Căn cứ pháp lý điều chỉnh bảo hiểm hàng hải

2.1. Bộ luật Hàng hải Việt Nam

Theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015, hợp đồng bảo hiểm hàng hải là một loại hợp đồng đặc thù gắn liền với hoạt động vận tải biển, được điều chỉnh bởi các nguyên tắc riêng về rủi ro hàng hải, tổn thất chung, cứu hộ và trách nhiệm dân sự.

2.2. Quy định pháp luật về kinh doanh bảo hiểm

Ngoài Bộ luật Hàng hải, các tranh chấp còn chịu sự điều chỉnh của Luật bảo hiểm và các văn bản hướng dẫn liên quan đến nghĩa vụ cung cấp thông tin, giám định tổn thất, thời hạn chi trả và quyền khiếu nại của các bên.

2.3. Điều ước quốc tế và tập quán hàng hải

Trong nhiều trường hợp, hợp đồng bảo hiểm hàng hải có yếu tố nước ngoài. Khi đó, điều ước quốc tế, tập quán hàng hải quốc tế hoặc luật nước ngoài được lựa chọn áp dụng nếu không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

3. Các dạng tranh chấp bảo hiểm hàng hải phổ biến

3.1. Tranh chấp về phạm vi bảo hiểm

Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của tranh chấp bảo hiểm hàng hải là việc xác định rủi ro xảy ra có thuộc phạm vi bảo hiểm hay không. Do hợp đồng thường sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành, việc diễn giải khác nhau dẫn đến mâu thuẫn giữa các bên.

3.2. Tranh chấp về nguyên nhân tổn thất

Doanh nghiệp bảo hiểm có thể cho rằng tổn thất phát sinh từ nguyên nhân loại trừ trách nhiệm, trong khi bên được bảo hiểm cho rằng đó là rủi ro hàng hải khách quan. Việc giám định tổn thất và xác định nguyên nhân trở thành yếu tố then chốt.

3.3. Tranh chấp về mức bồi thường

Ngay cả khi doanh nghiệp bảo hiểm thừa nhận trách nhiệm, tranh chấp vẫn có thể phát sinh liên quan đến giá trị tổn thất, khấu trừ, mức miễn thường hoặc tỷ lệ bồi thường theo hợp đồng.

4. Trình tự giải quyết tranh chấp bảo hiểm hàng hải

4.1. Thương lượng và khiếu nại nội bộ

Giai đoạn đầu tiên thường là thương lượng trực tiếp giữa các bên. Bên được bảo hiểm có quyền gửi hồ sơ yêu cầu bồi thường, kèm theo chứng từ chứng minh tổn thất và thiệt hại thực tế.

4.2. Giải quyết bằng trọng tài

Trong nhiều hợp đồng bảo hiểm hàng hải, các bên thỏa thuận lựa chọn trọng tài thương mại hoặc trọng tài hàng hải để giải quyết tranh chấp. Phương thức này có ưu điểm về tính chuyên môn và bảo mật.

4.3. Khởi kiện tại Tòa án

Trường hợp không đạt được thỏa thuận, bên có quyền lợi bị xâm phạm có thể khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự và hàng hải.

5. Lưu ý pháp lý khi phòng ngừa tranh chấp bảo hiểm hàng hải

Để hạn chế rủi ro phát sinh tranh chấp bảo hiểm hàng hải, các doanh nghiệp cần chú trọng một số vấn đề sau:

• Soạn thảo hợp đồng bảo hiểm rõ ràng, minh bạch, hạn chế điều khoản mơ hồ.
• Kê khai trung thực, đầy đủ thông tin về tàu biển, hàng hóa và hành trình.
• Lưu giữ chứng từ, nhật ký hành trình và hồ sơ giám định tổn thất.
• Chủ động tham vấn chuyên gia pháp lý ngay khi xảy ra sự cố.

6. Đánh giá thực tiễn áp dụng

Trong thực tiễn xét xử và giải quyết khiếu nại, Tranh chấp bảo hiểm hàng hải thường có tính phức tạp cao, đòi hỏi sự hiểu biết sâu về pháp luật chuyên ngành và tập quán hàng hải quốc tế. Việc chuẩn bị hồ sơ đầy đủ và lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả bảo vệ quyền lợi của các bên.

7. Kết luận

Tranh chấp bảo hiểm hàng hải là hệ quả khó tránh trong hoạt động vận tải biển và kinh doanh bảo hiểm. Việc nắm vững quy định pháp luật, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình sẽ giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa và xử lý hiệu quả các tranh chấp bảo hiểm hàng hải phát sinh trong thực tế.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng việc tiếp cận vấn đề một cách hệ thống, đúng căn cứ pháp lý là yếu tố then chốt để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong lĩnh vực bảo hiểm hàng hải.

 

Ứng dụng thực tiễn pháp luật trong tranh chấp bảo hiểm hàng hải

1. Tổng quan về tranh chấp bảo hiểm hàng hải trong thực tiễn

Trong thực tiễn khai thác vận tải biển và logistics quốc tế, tranh chấp bảo hiểm hàng hải thường phát sinh khi xảy ra sự cố tổn thất đối với tàu biển, hàng hóa vận chuyển bằng đường biển hoặc trách nhiệm dân sự của chủ tàu. Đặc thù của bảo hiểm hàng hải là phạm vi rủi ro rộng, chịu tác động của yếu tố tự nhiên, tập quán quốc tế và điều ước hàng hải, do đó tranh chấp thường có tính phức tạp cao và liên quan đến nhiều chủ thể.

Các tranh chấp này không chỉ xoay quanh nghĩa vụ chi trả của doanh nghiệp bảo hiểm mà còn liên quan đến việc xác định nguyên nhân tổn thất, phạm vi bảo hiểm, mức khấu trừ, điều khoản loại trừ trách nhiệm và thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

2. Căn cứ pháp lý điều chỉnh bảo hiểm hàng hải trong thực tiễn

2.1. Áp dụng Bộ luật Hàng hải Việt Nam

Trong giải quyết tranh chấp bảo hiểm hàng hải, Tòa án và Trọng tài thường ưu tiên áp dụng Bộ luật Hàng hải Việt Nam đối với các quan hệ phát sinh từ hoạt động hàng hải. Bộ luật này đóng vai trò là luật chuyên ngành, điều chỉnh các vấn đề về rủi ro hàng hải, tổn thất chung, cứu hộ, đâm va và trách nhiệm của chủ tàu.

Thực tiễn xét xử cho thấy, khi hợp đồng bảo hiểm có đối tượng là tàu biển hoặc hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, các quy định của Bộ luật Hàng hải thường được viện dẫn để làm rõ bản chất pháp lý của sự kiện bảo hiểm và mối liên hệ nhân quả giữa rủi ro và thiệt hại.

2.2. Pháp luật về kinh doanh bảo hiểm

Song song với Bộ luật Hàng hải, pháp luật về kinh doanh bảo hiểm được áp dụng để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng bảo hiểm. Trong thực tiễn, các tranh chấp thường tập trung vào việc doanh nghiệp bảo hiểm viện dẫn điều khoản loại trừ hoặc vi phạm nghĩa vụ khai báo của bên mua bảo hiểm.

Cơ quan giải quyết tranh chấp thường đánh giá tính minh bạch của điều khoản hợp đồng, nghĩa vụ giải thích của doanh nghiệp bảo hiểm và mức độ lỗi của bên mua bảo hiểm khi xảy ra tổn thất.

2.3. Điều ước quốc tế và tập quán hàng hải

Đối với các hợp đồng bảo hiểm hàng hải có yếu tố nước ngoài, thực tiễn cho thấy điều ước quốc tế và tập quán hàng hải như Quy tắc York–Antwerp về tổn thất chung, Incoterms hoặc các điều khoản bảo hiểm chuẩn quốc tế thường được viện dẫn.

Việc áp dụng các nguồn này chỉ được chấp nhận khi không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam và đã được các bên thỏa thuận trong hợp đồng.

Bản án: đổi cảng xếp hàng, mất trắng 168.000 USD tiền bảo hiểm

Bản án kinh doanh thương mại phúc thẩm số 33/2020/KDTM-PT ngày 25/12/2020 của Toà án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, vụ “Tranh chấp hợp đồng bảo hiểm” giữa một công ty xuất khẩu và một doanh nghiệp bảo hiểm.

Diễn biến. Đơn bảo hiểm hàng hoá cấp ngày 08/11/2016 cho 01 máy ủi, số tiền bảo hiểm 168.000 USD (khoảng 3,9 tỷ đồng), điều kiện ICC (A) 1982, hành trình ghi rõ từ cảng Thượng Hải (Trung Quốc) đến cảng đích. Trên thực tế hàng lại được xếp lên tàu tại cảng Thanh Đảo. Ngày 12/02/2017 xảy ra cháy trên tàu. Đến 22/02/2017 — tức là sau khi đã có tổn thất — chủ hàng mới nhắn tin Zalo cho nhân viên doanh nghiệp bảo hiểm xin sửa lại cảng đi.

Toà bác đơn kiện, dựa trên hai căn cứ độc lập

• Sai cảng khởi hành thì đơn bảo hiểm không có hiệu lực. Mục 18 Quy tắc ICC (A) dẫn chiếu “bảo hiểm này tuân thủ theo pháp luật và tập quán Anh”, nên Toà áp dụng Điều 43 Luật bảo hiểm hàng hải Anh năm 1906: tàu khởi hành từ địa điểm khác với địa điểm chỉ định trong đơn thì rủi ro theo đơn không có hiệu lực.
• Sửa hợp đồng bằng tin nhắn không có giá trị. Mọi sửa đổi, bổ sung hợp đồng bảo hiểm phải lập thành văn bản; trao đổi Zalo và email giữa nhân viên hai bên không đúng hình thức, lại gửi sau khi tổn thất đã xảy ra, và chưa ai có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản.

Lập luận của nguyên đơn rằng tàu tuy xếp hàng ở Thanh Đảo nhưng vẫn ghé Thượng Hải rồi mới đi tiếp nên phải được bảo hiểm — Toà không chấp nhận. Lý do hàng bị đổi cảng là do bên bán không thông báo cũng bị gạt sang một bên: đó là quan hệ giữa chủ hàng với bên bán, không liên quan tới doanh nghiệp bảo hiểm. Kết quả: không chấp nhận kháng cáo, giữ nguyên bản án sơ thẩm — chủ hàng mất toàn bộ.

Đối chiếu quy định hiện hành. Vụ này áp dụng Luật Kinh doanh bảo hiểm 2010. Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 không còn điều riêng về sửa đổi, bổ sung hợp đồng, nhưng yêu cầu về hình thức vẫn giữ nguyên tại Điều 18 — hợp đồng bảo hiểm phải được lập thành văn bản — và việc đổi hành trình, đổi cảng xếp hàng nay thuộc Điều 23 về thay đổi mức độ rủi ro được bảo hiểm, phải xử lý trước khi tổn thất xảy ra chứ không phải sau.

Ba việc rút ra cho hồ sơ hàng hải: (1) hành trình ghi trong đơn là điều kiện, không phải thông tin tham khảo — lệch cảng là mất bảo hiểm; (2) điều kiện ICC kéo theo pháp luật Anh, nên một tranh chấp tưởng thuần Việt vẫn có thể được xử theo Marine Insurance Act 1906; (3) mọi thay đổi phải gửi bằng văn bản tới người có thẩm quyền và giữ lại văn bản chấp thuận — tin nhắn cho nhân viên quen không thay được việc đó.

Đọc tiếp về bảo hiểm hàng hoá và vận tải biển

Cùng mảng việc với bài này, Unilaw còn các bài sau:

• BẢO HIỂM P AND I – QUY ĐỊNH, PHẠM VI VÀ ÁP DỤNG PHÁP LÝ
• BẢO HIỂM HÀNG HẢI: QUY ĐỊNH, PHẠM VI VÀ ÁP DỤNG
• TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI NHẬN HÀNG TRONG VẬN TẢI HÀNG HẢI
• TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI GỬI HÀNG TRONG VẬN TẢI BIỂN
• TỔN THẤT TOÀN BỘ TRONG BẢO HIỂM HÀNG HẢI

Xem đầy đủ 31 bài trong mục Bảo hiểm hàng hoá & vận tải biển. Cần nhìn tổng thể trước khi vào chi tiết, đọc tư vấn luật bảo hiểm: bị từ chối chi trả, giảm bồi thường thì làm gì.