Luật Hàng hải · 06.07.2026

Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường: Quy định và Bản chất

Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường: Quy định và Bản chất Quy định về Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam là cơ sở pháp lý then chốt giúp các doanh nghiệp vận tải chủ động ứng phó trước những rủi ro khách quan, đảm bảo quyền lợi trong môi t…

Luật sư UnilawThời gian đọc: 12 phút

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường: Quy định và Bản chất

Quy định về Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam là cơ sở pháp lý then chốt giúp các doanh nghiệp vận tải chủ động ứng phó trước những rủi ro khách quan, đảm bảo quyền lợi trong môi trường kinh doanh quốc tế đầy biến động. Bài viết này phân tích sâu sắc các khía cạnh pháp lý của điều khoản này.

Bản chất pháp lý của Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường

Trong lĩnh vực vận tải biển, việc thực hiện một chuyến hàng có thể kéo dài qua nhiều vùng lãnh thổ, đối mặt với vô vàn biến cố bất khả kháng. Khi một sự kiện ngoài tầm kiểm soát xảy ra, gây cản trở việc thực hiện hợp đồng, pháp luật hàng hải cho phép các bên được phép chấm dứt quan hệ pháp lý mà không phải chịu trách nhiệm bồi thường. Đây là một cơ chế đặc thù, tách biệt với các quy định về bồi thường thiệt hại thông thường trong dân sự, nhằm bảo vệ sự an toàn cho tàu biển và hàng hóa trong những tình huống nguy cấp.

Điều khoản về Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường tại Điều 192 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 không phải là một sự ưu ái phi lý, mà là sự phản ánh nguyên tắc rủi ro trong giao thương hàng hải quốc tế. Khi chiến tranh, phong tỏa cảng, hoặc các quyết định hành chính bất ngờ từ cơ quan nhà nước làm tê liệt khả năng vận chuyển, việc ép buộc các bên tiếp tục hợp đồng là phi thực tế và gây ra thiệt hại còn lớn hơn. Do đó, luật định đặt ra giới hạn, cho phép chấm dứt hợp đồng khi sự kiện xảy ra trước thời điểm tàu rời cảng bốc hàng.

Nguồn gốc từ tập quán và công ước quốc tế

Bản chất của các quy định này xuất phát từ tập quán hàng hải lâu đời và các công ước quốc tế như Quy tắc Hague-Visby. Việc thừa nhận rằng con tàu là một đơn vị độc lập, chịu nhiều rủi ro đặc thù khiến luật hàng hải phải xây dựng các trường hợp miễn trừ trách nhiệm đặc biệt. Khi một bên tham gia vận chuyển phải đối mặt với nguy cơ tàu bị bắt giữ hay cấm vận, việc chấm dứt hợp đồng được xem là giải pháp “lối thoát” để ngăn chặn tổn thất lan rộng cho các bên liên quan.

Khác với các ngành vận tải đường bộ hay đường sắt, vận tải biển có tính chất quốc tế rất cao. Các quốc gia thường đồng nhất quy định của mình với các thông lệ quốc tế để đảm bảo tính thực thi. Những trường hợp như chiến tranh, bạo loạn hay sự kiện bất khả kháng đã trở thành những từ khóa vàng trong các hợp đồng vận tải biển mẫu. Đây là nền tảng để nhà lập pháp Việt Nam nội hóa thành luật, giúp doanh nghiệp nội địa có tư thế ngang hàng khi làm việc với đối tác nước ngoài.

Nguyên tắc vận dụng trong Vận chuyển hàng hóa

Khi áp dụng các quy định về chấm dứt hợp đồng, cần đặc biệt lưu ý đến nguyên tắc “lỗi” của các bên. Nếu sự kiện dẫn đến chấm dứt hợp đồng phát sinh do lỗi chủ quan của bên vận chuyển hoặc bên thuê, thì quyền chấm dứt không được miễn trách nhiệm bồi thường. Vận chuyển hàng hóa đường biển là một quy trình kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng, nên nếu lỗi xuất phát từ việc thiếu mẫn cán trong khâu chuẩn bị tàu hoặc chuẩn bị chứng từ, thì cơ chế chấm dứt không bồi thường sẽ bị vô hiệu.

Thực tiễn xét xử cho thấy, tòa án luôn yêu cầu bên chấm dứt hợp đồng phải chứng minh được sự kiện đó nằm ngoài tầm kiểm soát và việc tiếp tục thực hiện hợp đồng là không khả thi. Mọi chi phí dỡ hàng phát sinh trong quá trình chấm dứt cũng được phân định rõ ràng nhằm đảm bảo sự công bằng giữa người vận chuyển và người thuê. Đây là điểm nhấn quan trọng giúp các bên hiểu rõ nghĩa vụ của mình trong việc giảm thiểu thiệt hại, dù là trong hoàn cảnh chấm dứt hợp đồng đột ngột.

Phân tích sâu Điều 192 Bộ luật Hàng hải 2015

Điều 192 của Luật hàng hải cung cấp một danh mục cụ thể các tình huống mà các bên được quyền chấm dứt mà không phải chịu chế tài bồi thường. Các sự kiện như chiến tranh, phong tỏa cảng, hay việc tàu biển bị bắt giữ theo quyết định của cơ quan nhà nước không phải do lỗi của các bên là những ví dụ điển hình. Mỗi tình huống đều được luật định hóa dựa trên các yếu tố khách quan, không thể dự báo trước và không thể khắc phục được.

Sự hiện diện của các yếu tố như “chiến tranh đe dọa sự an toàn” hay “tàu bị trưng dụng” không chỉ đơn thuần là lý do để chấm dứt, mà còn là trách nhiệm của nhà vận tải trong việc đảm bảo tính mạng cho thuyền viên và sự an toàn của hàng hóa. Khi một cảng trả hàng bị phong tỏa, việc cho tàu tiếp tục hành trình sẽ là một hành vi mạo hiểm không cần thiết, đi ngược lại các chuẩn mực an toàn trong ngành hàng hải.

Các trường hợp đương nhiên chấm dứt

Bên cạnh quyền chấm dứt do sự kiện khách quan, Luật cũng quy định về trường hợp đương nhiên chấm dứt hợp đồng theo Điều 193. Đây là các tình huống mang tính chất “định mệnh” như tàu bị chìm đắm, mất tích hoặc hư hỏng không thể sửa chữa. Trong những tình huống này, việc không phải bồi thường thiệt hại cho nhau là logic pháp lý cần thiết vì lỗi không thuộc về bên nào. Các bên chỉ giải quyết hậu quả dựa trên những gì đã nhận được, bao gồm tiền cước theo quãng đường thực tế.

Tính minh bạch trong các điều khoản này giúp thị trường vận tải không rơi vào trạng thái bế tắc khi tàu gặp sự cố nghiêm trọng. Việc quy định rõ ai chịu phí dỡ hàng và ai được trả cước theo quãng đường thực tế tạo nên sự cân bằng lợi ích. Đây cũng là lý do vì sao ngành vận tải biển có hệ thống quản lý rủi ro (insurance & P&I) rất chặt chẽ, vì sự kiện chấm dứt hợp đồng luôn đi kèm với những tổn thất tài chính lớn cần được bù đắp.

Khuyến nghị và thực tiễn áp dụng

Doanh nghiệp khi soạn thảo hợp đồng vận chuyển nên bám sát vào các quy định của Bộ luật hàng hải hiện hành. Việc tùy chỉnh các điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng cần đảm bảo không trái với nguyên tắc chung của luật. Điều này đặc biệt quan trọng khi giao dịch với các đối tác từ các nền tư pháp khác nhau, nơi mà việc diễn giải về “lỗi” hoặc “sự kiện bất khả kháng” có thể có những khác biệt nhỏ nhưng quyết định thắng thua tại tòa.

Kết luận lại, việc nắm vững quy định về chấm dứt hợp đồng không phải bồi thường giúp các bên giảm thiểu tối đa rủi ro pháp lý và chi phí tranh tụng. Khi xảy ra sự cố, bên vận chuyển cần thông báo kịp thời, lập hồ sơ chứng cứ đầy đủ về sự kiện khách quan, từ đó tận dụng các quy định của luật để bảo vệ quyền lợi của mình một cách chính đáng.

Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường trong bối cảnh thương mại quốc tế — Quy định về Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường là lá chắn pháp lý cho các doanh nghiệp khi đối mặt với rủi ro khách quan trên biển.

Thực tiễn áp dụng Chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường

Trong thực tiễn tranh chấp hàng hải tại Việt Nam, việc áp dụng các quy định về chấm dứt hợp đồng khi xảy ra sự kiện bất khả kháng thường đối mặt với nhiều rào cản về mặt chứng cứ và diễn giải pháp lý. Đặc biệt, đối với các trường hợp chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường theo quy định tại Điều 192 Bộ luật Hàng hải 2015, các bên tham gia thường gặp khó khăn trong việc xác định thời điểm “tàu bắt đầu rời khỏi nơi bốc hàng”. Sự mơ hồ trong cách hiểu về thuật ngữ này có thể dẫn đến những xung đột gay gắt giữa người vận chuyển và người thuê vận chuyển khi các yếu tố ngoại cảnh như chiến tranh, lệnh cấm vận hay việc tàu bị tạm giữ phát sinh đột ngột.

Thực tế cho thấy, việc chứng minh một sự kiện nằm ngoài lỗi của các bên là thách thức không nhỏ. Các doanh nghiệp cần lưu ý rằng, theo khoản 1 Điều 192 Bộ luật Hàng hải 2015, quyền chấm dứt không bồi thường chỉ được kích hoạt khi các sự kiện như chiến tranh, phong tỏa cảng, hoặc tàu bị bắt giữ xảy ra *trước khi* tàu khởi hành. Nếu sự kiện xảy ra khi tàu đã hành trình, quy định tại khoản 3 của cùng điều luật sẽ được áp dụng, đòi hỏi người thuê vận chuyển phải thanh toán giá dịch vụ theo quãng đường thực tế và các chi phí dỡ hàng phát sinh. Do đó, việc soạn thảo hợp đồng cần chi tiết hóa các điều khoản về bất khả kháng để làm rõ phạm vi và hệ quả pháp lý, giảm thiểu rủi ro khi có tranh chấp.

Rủi ro pháp lý và bài học từ tranh chấp hàng hải

Các vụ tranh chấp liên quan đến việc chấm dứt hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển thường xoay quanh vấn đề xác định “lỗi” của các bên. Khi một bên đơn phương tuyên bố chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường dựa trên căn cứ Điều 192, bên kia có quyền phản đối nếu cho rằng sự kiện đó hoàn toàn có thể dự báo trước hoặc do lỗi quản lý tàu biển. Chẳng hạn, trong trường hợp tàu bị cơ quan nhà nước tạm giữ, nếu nguyên nhân xuất phát từ việc tàu không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật theo quy định tại Điều 31 Bộ luật Hàng hải 2015, thì đây không thể coi là trường hợp bất khả kháng để miễn trừ trách nhiệm bồi thường.

Doanh nghiệp vận tải cần thiết lập quy trình quản lý rủi ro chặt chẽ, đặc biệt là việc duy trì các giấy chứng nhận an toàn, an ninh hàng hải theo Điều 34 Bộ luật Hàng hải 2015. Việc vi phạm các tiêu chuẩn kỹ thuật không chỉ khiến tàu bị cơ quan chức năng bắt giữ mà còn làm mất đi lá chắn bảo vệ từ Điều 192, khiến chủ tàu phải chịu hoàn toàn trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người thuê vận chuyển. Bài học từ nhiều án lệ cho thấy, sự minh bạch trong hồ sơ kỹ thuật tàu biển và việc thông báo kịp thời các sự cố là chìa khóa để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp trước tòa án hoặc trọng tài.

Tàu chở hàng lớn trên biển — Hình ảnh con tàu vượt đại dương ẩn dụ cho những rủi ro bất ngờ trong hợp đồng biển cần quản lý.

Khuyến nghị áp dụng Điều 192 trong hợp đồng vận chuyển

Để tối ưu hóa việc áp dụng chấm dứt hợp đồng biển không bồi thường, các luật sư tư vấn doanh nghiệp thường khuyến nghị đưa các định nghĩa cụ thể về “sự kiện bất khả kháng” vào phụ lục hợp đồng. Thay vì chỉ dẫn chiếu chung chung tới Điều 192, các bên nên cụ thể hóa danh mục các cảng nguy hiểm, danh sách các khu vực có nguy cơ chiến tranh hoặc lệnh cấm vận thường xuyên, từ đó tạo tiền đề vững chắc cho việc chấm dứt hợp đồng nếu không may các sự kiện này xảy ra. Điều này giúp các bên tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí theo đuổi tranh tụng.

Ngoài ra, cần đặc biệt lưu ý đến nghĩa vụ bảo quản hàng hóa sau khi chấm dứt hợp đồng. Theo Điều 194 Bộ luật Hàng hải 2015, ngay cả khi hợp đồng đã chấm dứt, người vận chuyển vẫn phải bảo quản hàng hóa đến khi giao cho người có quyền nhận. Việc bỏ mặc hàng hóa sau khi tuyên bố chấm dứt hợp đồng sẽ khiến chủ tàu phải đối mặt với các khiếu nại hàng hải phát sinh theo Điều 41, gây ra những thiệt hại không đáng có về tài chính và uy tín. Sự cẩn trọng trong khâu bàn giao hàng hóa sau chấm dứt chính là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp hoàn thiện quy trình pháp lý của mình.

Cảng biển và container — Sự tấp nập tại cảng biển là biểu tượng cho những giao dịch phức tạp cần bảo vệ bởi hợp đồng pháp lý chặt chẽ.

Kết luận và định hướng tương lai

Việc hiểu rõ bản chất và áp dụng đúng đắn các quy định về chấm dứt hợp đồng hàng hải không chỉ bảo vệ tài sản doanh nghiệp mà còn xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch. Sự kết hợp giữa quy định pháp luật tại Điều 192 Bộ luật Hàng hải 2015 và các thỏa thuận thương mại chi tiết sẽ tạo ra cơ chế phòng thủ hiệu quả trước mọi biến động. Các doanh nghiệp hàng hải cần liên tục cập nhật các án lệ và xu hướng giải quyết tranh chấp quốc tế để áp dụng linh hoạt vào hợp đồng, từ đó hiện thực hóa chiến lược kinh doanh bền vững và giảm thiểu tối đa các rủi ro pháp lý.

Đọc tiếp về thuê tàu và cước

Cùng mảng việc với bài này, Unilaw còn các bài sau:

Xem đầy đủ 24 bài trong mục Thuê tàu & cước.

Bài trên nêu quy định chung. Khi đã thành tranh chấp thật — hàng hư hỏng, tàu bị bắt giữ, bảo hiểm từ chối bồi thường — xem toàn bộ đầu việc Unilaw nhận cùng bản án thật tại trang luật sư tranh tụng hàng hải, hoặc gọi 091 2266 811 để nghe đánh giá sơ bộ.