Tranh chấp bảo hiểm kiện ở đâu? Toà nào, cấp nào

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

 

 
Bài viết này phân tích toàn diện quy định pháp luật liên quan đến thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm, giúp người tham gia bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm và các bên liên quan xác định đúng cơ quan, hình thức và trình tự giải quyết khi phát sinh mâu thuẫn quyền lợi.

1. Tổng quan về tranh chấp trong hoạt động bảo hiểm

Trong thực tiễn kinh doanh bảo hiểm, các tranh chấp phát sinh chủ yếu từ việc chi trả tiền bảo hiểm, xác định phạm vi trách nhiệm, điều khoản loại trừ hoặc thời điểm phát sinh nghĩa vụ. Khi các bên không đạt được thỏa thuận, việc xác định đúng thẩm quyền giải quyết là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Về bản chất, Tranh chấp bảo hiểm là tranh chấp dân sự hoặc kinh doanh – thương mại phát sinh từ hợp đồng bảo hiểm, chịu sự điều chỉnh đồng thời của Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự và các quy định chuyên ngành.

2. Căn cứ pháp lý xác định thẩm quyền giải quyết

2.1. Bộ luật Dân sự

Bộ luật Dân sự năm 2015 xác định hợp đồng bảo hiểm là một dạng hợp đồng dân sự đặc thù. Theo nguyên tắc chung, các bên có quyền tự do thỏa thuận về phương thức giải quyết tranh chấp, miễn không trái quy định pháp luật và đạo đức xã hội.

2.2. Bộ luật Tố tụng dân sự

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định cụ thể thẩm quyền của Tòa án theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định Tòa án nào có quyền thụ lý và giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo hiểm.

2.3. Quy định chuyên ngành

Các văn bản về Luật bảo hiểm (theo nghĩa hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh bảo hiểm) đóng vai trò định hướng, làm rõ quyền và nghĩa vụ của các bên, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

3. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo hình thức

3.1. Thương lượng và hòa giải

Thương lượng là phương thức ưu tiên, được khuyến khích áp dụng trước khi khởi kiện. Các bên có thể tự hòa giải hoặc thông qua tổ chức hòa giải thương mại. Phương thức này không mang tính cưỡng chế nhưng giúp tiết kiệm chi phí và thời gian.

3.2. Trọng tài thương mại

Nếu hợp đồng bảo hiểm có điều khoản trọng tài, tranh chấp sẽ thuộc thẩm quyền của Trung tâm trọng tài hoặc Hội đồng trọng tài do các bên lựa chọn. Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm và được thi hành theo quy định pháp luật.

3.3. Tòa án

Trong trường hợp không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận vô hiệu, Tòa án nhân dân là cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm theo thủ tục tố tụng dân sự.

4. Thẩm quyền của Tòa án theo Bộ luật Tố tụng dân sự

4.1. Thẩm quyền theo loại việc

Tranh chấp hợp đồng bảo hiểm giữa cá nhân, tổ chức thường được xác định là tranh chấp dân sự; nếu phát sinh từ hoạt động kinh doanh giữa các pháp nhân có đăng ký kinh doanh, tranh chấp có thể được xếp vào nhóm kinh doanh – thương mại.

4.2. Thẩm quyền theo cấp

Thông thường, Tòa án nhân dân cấp huyện có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt (yếu tố nước ngoài, tính chất phức tạp), thẩm quyền thuộc về Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

4.3. Thẩm quyền theo lãnh thổ

Nguyên tắc chung là Tòa án nơi bị đơn cư trú hoặc đặt trụ sở có thẩm quyền giải quyết. Các bên cũng có thể thỏa thuận lựa chọn Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng.

5. Đánh giá và so sánh các phương thức giải quyết

Tùy vào giá trị tranh chấp, tính chất hợp đồng và mối quan hệ giữa các bên, việc lựa chọn thương lượng, trọng tài hay Tòa án sẽ mang lại hiệu quả khác nhau. Trọng tài phù hợp với tranh chấp phức tạp, cần tính bảo mật; Tòa án phù hợp khi cần áp dụng quyền lực nhà nước để đảm bảo thi hành.

6. Hướng dẫn thực tiễn khi xác định thẩm quyền giải quyết

• Kiểm tra kỹ điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng bảo hiểm.
• Xác định đúng tính chất tranh chấp (dân sự hay kinh doanh – thương mại).
• Đối chiếu quy định về thẩm quyền theo cấp và theo lãnh thổ.
• Chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu chứng minh quyền và nghĩa vụ.

Một vụ thật đi qua ba cấp toà: thẩm quyền trong thực tế trông như thế nào

Lý thuyết về thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm dễ đọc nhưng khó hình dung. Một vụ có thật giúp thấy rõ đường đi.

Chủ hàng kiện doanh nghiệp bảo hiểm đòi bồi thường lô hàng tổn thất do chìm tàu. Vụ án đi như sau:

• Sơ thẩm — toà cấp huyện nơi có trụ sở chi nhánh bị đơn thụ lý, xử theo thủ tục kinh doanh thương mại.
• Phúc thẩm — Toà án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Bản án số 127/2024/KDTM-PT ngày 17/5/2024, chấp nhận yêu cầu khởi kiện.
• Kháng nghị giám đốc thẩm — Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh, Quyết định số 266/QĐ-VKS-KDTM ngày 26/11/2024.
• Giám đốc thẩm — Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh, Quyết định số 01/2025/KDTM-GĐT ngày 11/3/2025: không chấp nhận kháng nghị, giữ nguyên bản án phúc thẩm. Bảo hiểm phải trả 2.248.609.000 đồng và 470.914.170 đồng lãi chậm trả.

Ba điều đáng chú ý về thẩm quyền qua vụ này:

• Loại việc quyết định thủ tục. Tranh chấp giữa hai doanh nghiệp có mục đích lợi nhuận được xác định là kinh doanh thương mại, không phải dân sự thuần tuý — kéo theo cách tính án phí và đường kháng nghị khác.
• Giám đốc thẩm không phải cấp xét xử thứ ba. Nó chỉ mở ra khi có kháng nghị của người có thẩm quyền, và ở đây kháng nghị đã bị chính Uỷ ban Thẩm phán bác. Đừng xây kế hoạch kiện dựa trên giả định “thua thì lên giám đốc thẩm”.
• Thời gian thật. Đơn khởi kiện nộp ngày 06/7/2022, quyết định cuối cùng ngày 11/3/2025 — gần ba năm. Đó là lý do chọn đúng nơi thụ lý ngay từ đầu quan trọng đến vậy, và cũng là lý do nên cân nhắc thương lượng trước.

Chưa rõ vụ của bạn thuộc thẩm quyền toà nào? Gọi 091 2266 811, Unilaw xác định giúp trước khi bạn nộp đơn.

7. Kết luận

Việc xác định đúng thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm không chỉ giúp quá trình giải quyết diễn ra đúng pháp luật mà còn bảo đảm tối đa quyền lợi của các bên liên quan. Trong bối cảnh pháp lý ngày càng hoàn thiện, người tham gia bảo hiểm cần chủ động nắm rõ quy định để lựa chọn phương thức và cơ quan giải quyết phù hợp, đồng thời mở ra cơ sở cho các phân tích và câu hỏi chuyên sâu hơn trong thực tiễn áp dụng.

 

2. ỨNG DỤNG THỰC TIỄN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP BẢO HIỂM

2.1. Ý nghĩa của việc xác định đúng thẩm quyền giải quyết

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp bảo hiểm, việc xác định đúng thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Nếu lựa chọn sai cơ quan hoặc phương thức giải quyết, yêu cầu khởi kiện có thể bị trả lại, đình chỉ hoặc kéo dài thời gian tố tụng, làm phát sinh thêm chi phí và rủi ro pháp lý.

Thực tiễn cho thấy nhiều tranh chấp bảo hiểm không được giải quyết ngay từ nội dung hợp đồng mà phát sinh vướng mắc chủ yếu từ điều khoản về giải quyết tranh chấp, đặc biệt là sự không rõ ràng giữa lựa chọn Tòa án hay Trọng tài, cũng như xác định Tòa án có thẩm quyền theo lãnh thổ.

2.2. Áp dụng căn cứ pháp lý khi lựa chọn thẩm quyền

Khi phát sinh tranh chấp bảo hiểm, chủ thể cần đối chiếu đồng thời các nhóm căn cứ pháp lý sau:

• Bộ luật Dân sự: xác định bản chất quan hệ tranh chấp là tranh chấp hợp đồng dân sự hay kinh doanh, thương mại.
• Bộ luật Tố tụng dân sự: xác định thẩm quyền theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ của Tòa án.
• Pháp luật chuyên ngành về bảo hiểm: làm rõ quyền khởi kiện, thời hiệu, nghĩa vụ của các bên và cơ chế giải quyết tranh chấp được thừa nhận.

Việc áp dụng đồng bộ các căn cứ này giúp tránh nhầm lẫn giữa thẩm quyền của Tòa án và Trọng tài, cũng như tránh trường hợp thỏa thuận giải quyết tranh chấp bị tuyên vô hiệu.

3. ÁP DỤNG THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THEO HÌNH THỨC

3.1. Thương lượng và hòa giải trong thực tiễn

Thương lượng và hòa giải là phương thức được ưu tiên áp dụng trong tranh chấp bảo hiểm do tính linh hoạt, tiết kiệm chi phí và bảo toàn quan hệ hợp đồng. Tuy nhiên, kết quả thương lượng chỉ có giá trị ràng buộc khi các bên đạt được thỏa thuận rõ ràng và tự nguyện thực hiện.

Trong thực tế, thương lượng thường không thành công khi tranh chấp liên quan đến việc từ chối chi trả bảo hiểm hoặc áp dụng điều khoản loại trừ trách nhiệm, do sự khác biệt lớn trong cách hiểu hợp đồng.

3.2. Trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại chỉ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Trong thực tiễn, nhiều hợp đồng bảo hiểm thương mại quy định trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp, đặc biệt trong các hợp đồng bảo hiểm hàng hải, bảo hiểm xây dựng hoặc bảo hiểm doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nếu điều khoản trọng tài được soạn thảo không rõ ràng hoặc không thể hiện ý chí thống nhất của các bên, Tòa án có thể tuyên thỏa thuận trọng tài vô hiệu và xác lập lại thẩm quyền của Tòa án.

3.3. Tòa án

Tòa án là cơ quan giải quyết tranh chấp bảo hiểm phổ biến nhất trong thực tiễn, đặc biệt đối với các tranh chấp bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm sức khỏe và bảo hiểm xe cơ giới. Việc xác định đúng Tòa án có thẩm quyền là điều kiện tiên quyết để vụ án được thụ lý và giải quyết.

4. THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN THEO BỘ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ TRONG THỰC TIỄN

4.1. Thẩm quyền theo loại việc

Tranh chấp bảo hiểm thường được xác định là tranh chấp hợp đồng dân sự hoặc tranh chấp kinh doanh, thương mại, tùy thuộc vào chủ thể tham gia và mục đích giao kết hợp đồng. Việc xác định sai loại tranh chấp có thể dẫn đến việc nộp đơn sai thẩm quyền.

4.2. Thẩm quyền theo cấp

Phần lớn tranh chấp bảo hiểm thuộc thẩm quyền giải quyết sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp huyện. Tuy nhiên, đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc giá trị lớn, thẩm quyền có thể thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

4.3. Thẩm quyền theo lãnh thổ

Trong thực tiễn, tranh chấp thường phát sinh vướng mắc về thẩm quyền theo lãnh thổ, đặc biệt khi doanh nghiệp bảo hiểm đặt trụ sở tại một địa phương khác với nơi cư trú của bên mua bảo hiểm. Nguyên tắc chung là khởi kiện tại nơi bị đơn cư trú hoặc đặt trụ sở, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác phù hợp pháp luật.

5. PHÂN TÍCH MỘT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ LIÊN QUAN ĐẾN THẨM QUYỀN

Tóm tắt vụ việc

Bên mua bảo hiểm khởi kiện doanh nghiệp bảo hiểm yêu cầu chi trả quyền lợi bảo hiểm nhân thọ do xảy ra sự kiện bảo hiểm. Hợp đồng bảo hiểm không có điều khoản trọng tài, nhưng doanh nghiệp bảo hiểm cho rằng tranh chấp phải giải quyết tại Tòa án nơi doanh nghiệp đặt trụ sở.

Vấn đề pháp lý đặt ra

Vấn đề trọng tâm là xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp bảo hiểm theo lãnh thổ: Tòa án nơi doanh nghiệp bảo hiểm đặt trụ sở hay Tòa án nơi bên mua bảo hiểm cư trú.

Phán quyết

Tòa án xác định đây là tranh chấp hợp đồng dân sự về bảo hiểm và áp dụng quy định về thẩm quyền theo lãnh thổ, cho phép bên mua bảo hiểm khởi kiện tại Tòa án nơi mình cư trú do tranh chấp phát sinh từ việc thực hiện hợp đồng bảo hiểm.

Bài học thực tiễn

Từ tình huống này có thể rút ra bài học quan trọng: khi không có thỏa thuận rõ ràng về thẩm quyền, việc áp dụng đúng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự sẽ quyết định khả năng bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế trong quan hệ bảo hiểm.

Bài này thuộc mục Tranh chấp bảo hiểm — nơi Unilaw tập hợp 31 bài cùng mảng việc. Cần nhìn tổng thể trước khi vào chi tiết, đọc tư vấn luật bảo hiểm: bị từ chối chi trả, giảm bồi thường thì làm gì.

Đọc tiếp trong cụm bảo hiểm

• Luật sư giải quyết tranh chấp bảo hiểm
• Thời điểm phát sinh trách nhiệm bảo hiểm
• Chậm giao hàng hóa

Toàn bộ cụm quy về trang Tư vấn luật bảo hiểm — nơi liệt kê đủ đầu việc Unilaw nhận và các mốc thời hạn phải nhớ.