NGUYÊN TẮC THẾ QUYỀN TRONG BẢO HIỂM: HIỂU ĐÚNG & ÁP DỤNG

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

 

 

NGUYÊN TẮC THẾ QUYỀN TRONG BẢO HIỂM

Bài viết phân tích đầy đủ nguyên tắc thế quyền trong bảo hiểm, căn cứ pháp lý, điều kiện áp dụng và các vấn đề thực tiễn thường gặp khi giải quyết bồi thường và truy đòi trách nhiệm.

1. Khái quát về nguyên tắc thế quyền

Trong hoạt động bảo hiểm, nguyên tắc thế quyền là một nguyên tắc pháp lý cơ bản, gắn liền với cơ chế bồi thường và cân bằng lợi ích giữa các chủ thể tham gia quan hệ bảo hiểm. Nguyên tắc này cho phép doanh nghiệp bảo hiểm, sau khi đã thực hiện nghĩa vụ bồi thường cho người được bảo hiểm, được quyền thay thế vị trí pháp lý của người được bảo hiểm để yêu cầu bên thứ ba có lỗi bồi hoàn khoản thiệt hại tương ứng.

Về bản chất, nguyên tắc thế quyền không làm phát sinh quyền mới mà chỉ là sự chuyển giao quyền yêu cầu bồi thường từ người được bảo hiểm sang doanh nghiệp bảo hiểm trong phạm vi số tiền đã chi trả.

2. Căn cứ pháp lý của nguyên tắc thế quyền

2.1. Quy định trong pháp luật bảo hiểm

Theo quy định của Luật bảo hiểm, sau khi doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường thiệt hại cho người được bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm có quyền yêu cầu bên thứ ba có trách nhiệm gây ra thiệt hại phải hoàn trả khoản tiền tương ứng với mức bồi thường đã chi trả.

Quy định này khẳng định rõ cơ sở pháp lý cho việc chuyển dịch quyền yêu cầu bồi thường, đồng thời giới hạn phạm vi thế quyền nhằm tránh việc doanh nghiệp bảo hiểm thu lợi vượt quá nghĩa vụ đã thực hiện.

2.2. Liên hệ với pháp luật dân sự

Nguyên tắc thế quyền còn có mối liên hệ chặt chẽ với các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong pháp luật dân sự. Bên thứ ba gây thiệt hại vẫn phải chịu trách nhiệm dân sự đối với hậu quả do mình gây ra, dù người bị thiệt hại đã được bảo hiểm chi trả trước đó.

3. Điều kiện áp dụng nguyên tắc thế quyền

3.1. Phải có hành vi gây thiệt hại của bên thứ ba

Nguyên tắc thế quyền chỉ phát sinh khi thiệt hại xảy ra do lỗi hoặc trách nhiệm pháp lý của một bên thứ ba. Nếu thiệt hại phát sinh hoàn toàn do rủi ro ngẫu nhiên hoặc do chính người được bảo hiểm, thì doanh nghiệp bảo hiểm không có cơ sở để thực hiện thế quyền.

3.2. Doanh nghiệp bảo hiểm đã thực hiện bồi thường

Quyền thế quyền chỉ phát sinh sau thời điểm doanh nghiệp bảo hiểm hoàn thành nghĩa vụ bồi thường. Trước thời điểm này, quyền yêu cầu bồi thường vẫn thuộc về người được bảo hiểm.

3.3. Giới hạn trong phạm vi số tiền đã bồi thường

Doanh nghiệp bảo hiểm chỉ được thế quyền trong giới hạn số tiền đã chi trả. Nếu thiệt hại thực tế lớn hơn số tiền bảo hiểm, phần chênh lệch vẫn thuộc quyền yêu cầu của người được bảo hiểm.

4. Ý nghĩa của nguyên tắc thế quyền trong bảo hiểm

4.1. Ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm

Nếu không áp dụng nguyên tắc thế quyền, người được bảo hiểm có thể vừa nhận tiền bồi thường từ doanh nghiệp bảo hiểm, vừa tiếp tục yêu cầu bên thứ ba bồi thường, dẫn đến trục lợi và phá vỡ cân bằng của cơ chế bảo hiểm.

4.2. Phân bổ đúng trách nhiệm pháp lý

Nguyên tắc thế quyền bảo đảm rằng bên gây ra thiệt hại cuối cùng vẫn phải chịu trách nhiệm tài chính đối với hậu quả do mình gây ra, thay vì để doanh nghiệp bảo hiểm gánh chịu toàn bộ.

4.3. Góp phần nâng cao hiệu quả Quản trị rủi ro bảo hiểm

Thông qua cơ chế thế quyền, doanh nghiệp bảo hiểm có thêm công cụ để kiểm soát tổn thất, thu hồi chi phí bồi thường và từ đó góp phần ổn định quỹ bảo hiểm cũng như phí bảo hiểm trên thị trường.

5. Phân biệt nguyên tắc thế quyền với các nguyên tắc liên quan

5.1. Phân biệt với nguyên tắc bồi thường

Nguyên tắc bồi thường xác định mức chi trả của doanh nghiệp bảo hiểm không vượt quá thiệt hại thực tế. Trong khi đó, nguyên tắc thế quyền điều chỉnh mối quan hệ pháp lý sau bồi thường, liên quan đến quyền truy đòi bên thứ ba.

5.2. Phân biệt với chuyển nhượng quyền yêu cầu

Thế quyền phát sinh theo quy định pháp luật, không phụ thuộc vào ý chí thỏa thuận riêng lẻ của các bên, trong khi chuyển nhượng quyền yêu cầu là một giao dịch dân sự độc lập.

6. Áp dụng nguyên tắc thế quyền trong thực tiễn

6.1. Trong bảo hiểm tài sản

Nguyên tắc thế quyền được áp dụng phổ biến trong các vụ tổn thất tài sản do bên thứ ba gây ra, như tai nạn giao thông, cháy nổ do lỗi của nhà thầu, hoặc thiệt hại trong vận chuyển.

6.2. Trong bảo hiểm trách nhiệm dân sự

Đối với bảo hiểm trách nhiệm dân sự, việc áp dụng thế quyền cần được xem xét cẩn trọng để không xung đột với bản chất bảo hiểm trách nhiệm dân sự và các thỏa thuận hợp đồng cụ thể.

6.3. Những vướng mắc thường gặp

• Khó khăn trong việc xác định lỗi của bên thứ ba;
• Bên được bảo hiểm tự ý từ bỏ quyền yêu cầu bồi thường;
• Tranh chấp về phạm vi và mức độ thế quyền.

7. Lưu ý pháp lý khi thực hiện thế quyền

Người được bảo hiểm có nghĩa vụ bảo toàn quyền yêu cầu bồi thường đối với bên thứ ba. Việc tự ý thỏa thuận miễn trách nhiệm hoặc từ bỏ quyền yêu cầu có thể làm phát sinh trách nhiệm hoàn trả cho doanh nghiệp bảo hiểm.

Doanh nghiệp bảo hiểm khi thực hiện thế quyền cần tuân thủ đúng trình tự, chứng minh đầy đủ căn cứ trách nhiệm của bên thứ ba và phạm vi thiệt hại đã bồi thường.

8. Kết luận

Nguyên tắc thế quyền là một trụ cột quan trọng trong cơ chế vận hành của bảo hiểm, bảo đảm sự công bằng, minh bạch và phân bổ đúng trách nhiệm pháp lý giữa các chủ thể liên quan. Việc hiểu đúng và áp dụng chuẩn xác nguyên tắc thế quyền không chỉ giúp hạn chế tranh chấp mà còn góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực bảo hiểm.

Trong thực tiễn, các vấn đề phát sinh liên quan đến thế quyền thường đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng căn cứ pháp lý và bối cảnh cụ thể của từng vụ việc, mở ra nhiều nội dung cần tiếp tục trao đổi và giải đáp chuyên sâu hơn.

 

Nguyên tắc thế quyền: điều luật nào quy định, áp dụng ra sao

Khoản 4 Điều 16 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 đặt thế quyền thành một trong năm nguyên tắc nền của mọi hợp đồng bảo hiểm: người được bảo hiểm có trách nhiệm chuyển giao cho doanh nghiệp bảo hiểm quyền yêu cầu người thứ ba gây thiệt hại bồi hoàn, trong phạm vi số tiền đã được bồi thường.

Nguyên tắc này phục vụ nguyên tắc bồi thường ở khoản 3 Điều 16: số tiền người được bảo hiểm nhận không vượt quá thiệt hại thực tế. Không có thế quyền thì người được bảo hiểm có thể nhận hai lần — một từ bảo hiểm, một từ người gây thiệt hại.

Cơ chế chi tiết — Điều 54

• Điểm a khoản 1: quyền chuyển SAU KHI doanh nghiệp bảo hiểm đã trả tiền, và chỉ trong phạm vi số tiền đã bồi thường.
• Điểm b khoản 1: từ chối chuyển quyền thì doanh nghiệp bảo hiểm được khấu trừ số tiền bồi thường tuỳ mức độ lỗi của người được bảo hiểm.
• Khoản 2: người được bảo hiểm phải cung cấp tài liệu và thông tin để doanh nghiệp bảo hiểm đi đòi người thứ ba.
• Khoản 3: không được đòi cha, mẹ, vợ, chồng, con của người được bảo hiểm, trừ khi những người này cố ý gây tổn thất.

Ngoại lệ lớn nhất: bảo hiểm nhân thọ và sức khoẻ không có thế quyền

Điều 38 quy định rõ: người được bảo hiểm chết, bị thương tật hoặc đau ốm do hành vi trực tiếp hoặc gián tiếp của người thứ ba thì doanh nghiệp bảo hiểm vẫn phải trả tiền bảo hiểm và không có quyền yêu cầu người thứ ba bồi hoàn. Lý do: tính mạng và sức khoẻ không quy ra tiền theo nguyên tắc bồi thường như tài sản, nên người thụ hưởng vừa được nhận tiền bảo hiểm vừa có quyền đòi người gây thiệt hại.

Với bảo hiểm hàng hoá — giữ quyền cho bảo hiểm cũng là giữ tiền cho mình

Quyền đòi người vận chuyển có thời hiệu riêng rất ngắn: 01 năm kể từ ngày trả hàng hoặc lẽ ra phải trả hàng (Điều 169 Bộ luật Hàng hải 2015), kèm mốc thông báo 03 ngày với tổn thất không thấy được từ bên ngoài và 60 ngày với mất hàng hoặc chậm trả hàng (Điều 174). Để mất mốc là mất luôn cái mà doanh nghiệp bảo hiểm định thế quyền — và theo điểm b khoản 1 Điều 54, phần mất đó có thể bị trừ vào tiền bồi thường của chính mình.

Việc tuyệt đối không làm: ký giấy miễn trừ trách nhiệm, ký biên bản “không khiếu nại gì thêm”, hoặc tự thoả thuận đền bù với bên gây thiệt hại trước khi thống nhất với doanh nghiệp bảo hiểm.

Đọc tiếp về trách nhiệm bồi thường bảo hiểm

Cùng mảng việc với bài này, Unilaw còn các bài sau:

• NGHĨA VỤ CHỨNG MINH TỔN THẤT TRONG BẢO HIỂM
• NGHĨA VỤ CHI TRẢ BẢO HIỂM THEO QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT
• LÃI DO CHẬM CHI TRẢ BẢO HIỂM: CĂN CỨ PHÁP LÝ VÀ CÁCH TÍNH
• HỒ SƠ YÊU CẦU BỒI THƯỜNG – QUY ĐỊNH & HƯỚNG DẪN
• GIÁM ĐỊNH ĐỘC LẬP TRONG HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM

Xem đầy đủ 42 bài trong mục Trách nhiệm bảo hiểm & bồi thường. Cần nhìn tổng thể trước khi vào chi tiết, đọc tư vấn luật bảo hiểm: bị từ chối chi trả, giảm bồi thường thì làm gì.