Bởi Luật sư Lưu Thị Huế – Công ty Luật UniLaw

 

 

TÒA ÁN NHÂN DÂN CÓ THẨM QUYỀN

 

Bài viết phân tích chuyên sâu quy định pháp luật về Tòa án nhân dân có thẩm quyền,

làm rõ nguyên tắc xác định thẩm quyền theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ;

từ đó giúp người đọc áp dụng đúng khi khởi kiện và hạn chế rủi ro tố tụng.

 

1. Khái quát về thẩm quyền của Tòa án nhân dân

Trong hệ thống cơ quan tư pháp Việt Nam,

là cơ quan thực hiện quyền xét xử, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, quyền con người,

quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Để bảo đảm việc xét xử đúng pháp luật, mỗi vụ việc chỉ được giải quyết bởi

Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo những tiêu chí luật định.

Khái niệm Tòa án nhân dân có thẩm quyền được hiểu là Tòa án được pháp luật

trao quyền thụ lý, giải quyết một vụ việc cụ thể dựa trên bản chất tranh chấp,

giá trị yêu cầu và yếu tố lãnh thổ. Việc xác định sai thẩm quyền có thể dẫn đến

việc trả lại đơn khởi kiện hoặc kéo dài thời gian giải quyết.

2. Căn cứ pháp lý xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền

Việc xác định thẩm quyền của Tòa án nhân dân được quy định chủ yếu trong

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung theo quy định có liên quan).

Ngoài ra, đối với một số lĩnh vực đặc thù như đất đai, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại,

pháp luật chuyên ngành cũng có những quy định mang tính dẫn chiếu.

Đối với tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất, việc xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền

còn phải đặt trong mối liên hệ với các quy định của Luật đất đai

nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa thủ tục hành chính và xét xử tư pháp.

3. Thẩm quyền theo loại việc của Tòa án nhân dân

3.1. Tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự,

Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp dân sự,

tranh chấp về hôn nhân và gia đình, bao gồm:

• Tranh chấp hợp đồng dân sự;
• Tranh chấp về thừa kế;
• Ly hôn, tranh chấp nuôi con, chia tài sản chung;
• Các yêu cầu dân sự khác theo quy định pháp luật.

3.2. Tranh chấp kinh doanh, thương mại

Đối với tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh, thương mại,

Tòa án nhân dân có thẩm quyền được xác định dựa trên tính chất thương mại của quan hệ tranh chấp

và tư cách chủ thể của các bên tham gia.

3.3. Tranh chấp liên quan đến đất đai

Trong thực tiễn, tranh chấp đất đai chiếm tỷ lệ lớn và thường phức tạp.

Khi tranh chấp không thuộc trường hợp bắt buộc giải quyết bằng con đường hành chính,

Tòa án nhân dân có thẩm quyền là cơ quan giải quyết cuối cùng thông qua

quá trình tố tụng đất đai.

4. Thẩm quyền theo cấp của Tòa án nhân dân

4.1. Tòa án nhân dân cấp huyện

Tòa án nhân dân cấp huyện có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm phần lớn các vụ việc dân sự,

hôn nhân gia đình và tranh chấp đất đai thông thường, trừ các trường hợp

thuộc thẩm quyền của cấp tỉnh.

4.2. Tòa án nhân dân cấp tỉnh

Tòa án nhân dân cấp tỉnh giải quyết sơ thẩm các vụ việc có yếu tố phức tạp,

liên quan đến đương sự ở nước ngoài, tài sản ở nhiều địa phương

hoặc theo quy định đặc biệt của pháp luật.

Ngoài ra, Tòa án nhân dân cấp tỉnh còn có thẩm quyền phúc thẩm đối với

bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp huyện bị kháng cáo, kháng nghị.

4.3. Tòa án nhân dân tối cao

:contentReference[oaicite:2]{index=2}

thực hiện chức năng giám đốc việc xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật

trong toàn hệ thống Tòa án nhân dân.

5. Thẩm quyền theo lãnh thổ của Tòa án nhân dân

Nguyên tắc chung là Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở

sẽ là Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết vụ việc.

Tuy nhiên, pháp luật cho phép các bên thỏa thuận lựa chọn Tòa án

trong một số trường hợp nhất định.

Đối với tranh chấp về bất động sản, thẩm quyền theo lãnh thổ

thuộc về Tòa án nơi có bất động sản,

bảo đảm việc xác minh, thu thập chứng cứ được thuận lợi.

6. Lưu ý thực tiễn khi xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền

• Đọc kỹ quy định về thẩm quyền trước khi nộp đơn khởi kiện;
• Xác định đúng loại tranh chấp để tránh nhầm lẫn;
• Chuẩn bị hồ sơ đầy đủ, đúng hình thức theo quy định tố tụng;
• Tham khảo ý kiến chuyên môn khi vụ việc có yếu tố phức tạp.

7. Kết luận

Việc xác định đúng Tòa án nhân dân có thẩm quyền

là bước khởi đầu có ý nghĩa quyết định trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Hiểu rõ các nguyên tắc về thẩm quyền theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ

sẽ giúp người khởi kiện chủ động hơn và hạn chế rủi ro pháp lý phát sinh.

Từ thực tiễn áp dụng cho thấy, mỗi vụ việc đều có đặc thù riêng,

do đó người dân và doanh nghiệp nên tiếp cận vấn đề một cách thận trọng,

đồng thời mở rộng tìm hiểu thêm các câu hỏi – đáp chuyên sâu liên quan

để bảo đảm quyền lợi của mình.

 

2. ỨNG DỤNG THỰC TIỄN PHÁP LUẬT KHI XÁC ĐỊNH TÒA ÁN NHÂN DÂN CÓ THẨM QUYỀN

Trong thực tiễn tố tụng, việc xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền không chỉ mang ý nghĩa thủ tục mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực giải quyết tranh chấp, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Nhiều vụ án bị kéo dài, thậm chí bị hủy án hoặc đình chỉ chỉ vì xác định sai thẩm quyền ngay từ giai đoạn khởi kiện.

3. Thẩm quyền theo loại việc của Tòa án nhân dân trong thực tiễn

3.1. Tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình

Đối với các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, việc xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền thường dựa trên tính chất quan hệ pháp luật tranh chấp (quyền sở hữu, nghĩa vụ dân sự, ly hôn, nuôi con, chia tài sản…). Trên thực tế, không ít trường hợp đương sự nhầm lẫn giữa tranh chấp dân sự thuần túy và tranh chấp hành chính hoặc kinh doanh, thương mại, dẫn đến việc nộp đơn không đúng Tòa án.

3.2. Tranh chấp kinh doanh, thương mại

Với tranh chấp kinh doanh, thương mại, yếu tố chủ thể và mục đích sinh lợi của giao dịch là căn cứ then chốt. Trong thực tiễn, nhiều vụ việc phát sinh từ hợp đồng vay, góp vốn, chuyển nhượng vốn nhưng bị xác định sai loại việc, làm phát sinh tranh luận về thẩm quyền giữa Tòa án cấp huyện và cấp tỉnh.

3.3. Tranh chấp liên quan đến đất đai

Tranh chấp đất đai là nhóm tranh chấp phức tạp nhất trong thực tiễn xác định thẩm quyền. Ngoài việc phân định giữa thẩm quyền của Tòa án và cơ quan hành chính, còn phải xác định đúng Tòa án theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ. Đặc biệt, các vụ việc có yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thường thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

4. Thẩm quyền theo cấp của Tòa án nhân dân – Bài học từ thực tiễn xét xử

4.1. Tòa án nhân dân cấp huyện

Trong thực tế, nhiều vụ án dân sự có giá trị tranh chấp lớn nhưng vẫn thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp huyện nếu không có yếu tố loại trừ theo luật định. Việc nhầm lẫn cho rằng “giá trị lớn thì thuộc cấp tỉnh” là sai lầm phổ biến của người khởi kiện.

4.2. Tòa án nhân dân cấp tỉnh

Cấp tỉnh thường có thẩm quyền sơ thẩm đối với các vụ án phức tạp, có yếu tố nước ngoài hoặc có yêu cầu hủy quyết định cá biệt của cơ quan nhà nước. Trên thực tế, việc xác định đúng thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh giúp tránh nguy cơ bị trả lại đơn hoặc chuyển hồ sơ kéo dài thời gian giải quyết.

4.3. Tòa án nhân dân tối cao – Vai trò trong kiểm soát thẩm quyền

Tòa án nhân dân tối cao không giải quyết sơ thẩm nhưng thông qua hoạt động giám đốc thẩm, tái thẩm, đã định hướng thống nhất việc xác định thẩm quyền cho toàn hệ thống Tòa án.

5. Phân tích tình huống thực tế về xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền

Dưới đây là một ví dụ điển hình cho thấy hậu quả pháp lý khi xác định sai thẩm quyền xét xử:

Quyết định giám đốc thẩm số 29/2022/DS-GĐT ngày 24/8/2022 của Tòa án nhân dân tối cao về tranh chấp quyền sử dụng đất và yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

Tóm tắt vụ việc: Nguyên đơn khởi kiện yêu cầu công nhận quyền sử dụng đất và hủy giấy chứng nhận đã cấp cho người khác. Tòa án cấp dưới đã thụ lý và giải quyết nhưng xác định chưa đúng thẩm quyền theo cấp.

Vấn đề pháp lý: Tranh chấp vừa có yêu cầu xác định quyền sử dụng đất, vừa có yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất do cơ quan nhà nước cấp. Câu hỏi đặt ra là Tòa án nhân dân cấp huyện hay cấp tỉnh có thẩm quyền sơ thẩm.

Phán quyết của Tòa án nhân dân tối cao: Hội đồng Thẩm phán xác định đây là vụ án thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh do có yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất – một quyết định hành chính cá biệt. Việc Tòa án cấp huyện giải quyết là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

Bài học thực tiễn:

• Không chỉ căn cứ vào đối tượng tranh chấp là đất đai mà phải xem xét đầy đủ yêu cầu khởi kiện.
• Có yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì thẩm quyền thường thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh.
• Xác định sai thẩm quyền có thể dẫn đến hủy án, kéo dài thời gian giải quyết và phát sinh chi phí tố tụng.

6. Lưu ý thực tiễn khi xác định Tòa án nhân dân có thẩm quyền

• Luôn phân tích đồng thời loại việc – cấp xét xử – lãnh thổ khi xác định Tòa án có thẩm quyền.
• Không chỉ dựa vào tên gọi tranh chấp mà phải dựa vào bản chất quan hệ pháp luật.
• Đối với tranh chấp đất đai, cần đặc biệt lưu ý các yêu cầu kèm theo như hủy giấy chứng nhận, yêu cầu bồi thường, yêu cầu hành chính.

7. Kết luận

Thực tiễn xét xử cho thấy việc xác định đúng Tòa án nhân dân có thẩm quyền là điều kiện tiên quyết để bảo đảm quyền khởi kiện và hiệu quả giải quyết tranh chấp. Việc nghiên cứu kỹ căn cứ pháp lý và kinh nghiệm từ các quyết định giám đốc thẩm giúp người tham gia tố tụng hạn chế rủi ro pháp lý và chủ động hơn trong quá trình bảo vệ quyền lợi của mình.