Luật Hàng hải · 23.09.2026

Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt: Khía cạnh pháp lý quan trọng

Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt là một trong những hoạt động hàng hải phức tạp, đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật và tập quán quốc tế. Việc hiểu rõ bản chất điều khoản về Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa hoạt độ…

Luật sư UnilawThời gian đọc: 14 phút

Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

Bản chất pháp lý của Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt

Trong thực tiễn vận hành hàng hải, khái niệm Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt không chỉ đơn thuần là việc kéo một vật thể trên mặt nước. Đây là một hoạt động kỹ thuật chuyên sâu, được định nghĩa trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam bao gồm các hành vi lai, kéo, đẩy hoặc túc trực bên cạnh tàu biển và các phương tiện nổi khác. Đối với các phương tiện nổi đặc biệt như giàn di động, ụ nổi hay kho chứa nổi, quy trình này yêu cầu những tiêu chuẩn an toàn cao hơn hẳn so với tàu biển thông thường do đặc thù hình dáng, tính ổn định và khả năng tự hành hạn chế.

Nguồn gốc của các quy định này xuất phát từ nhu cầu thực tiễn trong ngành Dịch vụ hàng hải, nơi mà các cấu trúc khổng lồ cần di chuyển qua các vùng nước cảng biển mà không có động cơ đẩy độc lập. Pháp luật đặt ra các yêu cầu khắt khe nhằm tránh các rủi ro đâm va, gây thiệt hại cho luồng hàng hải và môi trường xung quanh. Việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ trong hoạt động này là nền tảng để giải quyết các tranh chấp pháp lý tiềm tàng khi tai nạn xảy ra trong quá trình thực hiện.

Nguồn gốc và tập quán quốc tế về Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt

Lịch sử của quy định về Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt gắn liền với sự phát triển của công nghiệp dầu khí và đóng tàu toàn cầu. Khi các giàn khoan và kho chứa nổi xuất hiện, các tập quán hàng hải quốc tế đã dần hình thành các nguyên tắc về “đoàn tàu lai dắt”. Những quy tắc này không chỉ mang tính nội luật mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các công ước về an toàn sinh mạng trên biển và phòng ngừa đâm va tàu thuyền.

Việc áp dụng các nguyên tắc từ Luật hàng hải quốc tế vào quy định của Việt Nam phản ánh sự tương thích cần thiết để hội nhập. Đối với các phương tiện đặc biệt, tập quán quốc tế yêu cầu phải có phương án lai dắt riêng biệt, dựa trên tính toán kỹ thuật về tải trọng và khả năng điều hướng. Chính từ thực tế lịch sử của những vụ tai nạn khi lai dắt ụ nổi hoặc giàn khoan, các nhà lập pháp đã đưa vào điều luật những nội dung chi tiết nhằm quy định rõ ai là người chịu trách nhiệm chỉ huy đoàn tàu, từ đó thiết lập kỷ cương trong quản lý vận hành.

Tiêu chuẩn kỹ thuật trong lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt

Khi thực hiện lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt, điều kiện tiên quyết là sự chuẩn bị kỹ lưỡng về phương tiện kéo và đội ngũ thuyền viên. Phương tiện nổi đặc biệt thường có trọng tâm không ổn định, do đó lực kéo và tốc độ lai dắt phải được kiểm soát tuyệt đối theo các tiêu chuẩn kỹ thuật đã được phê duyệt. Những quy định này buộc chủ tàu phải thực hiện báo cáo phương án chi tiết cho Cảng vụ hàng hải trước khi khởi hành.

Hơn nữa, khả năng ứng phó với các tình huống thời tiết xấu khi lai dắt các phương tiện này là yếu tố then chốt. Pháp luật yêu cầu các phương tiện tham gia phải có khả năng liên lạc thông suốt và thiết bị cứu hộ dự phòng sẵn sàng. Những yêu cầu này không chỉ xuất phát từ quy định hành chính mà còn là sự đúc kết từ hàng thập kỷ kinh nghiệm trong lĩnh vực vận tải biển chuyên dùng, nhằm bảo đảm an toàn cho cả đoàn tàu và hạ tầng cảng biển.

Quyền chỉ huy trong đoàn tàu lai dắt đặc biệt

Trong hoạt động Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt, vấn đề quyền chỉ huy đoàn tàu thường là điểm mấu chốt gây ra tranh chấp pháp lý. Bộ luật Hàng hải Việt Nam quy định rõ đoàn tàu lai dắt được hình thành từ khi bắt đầu tác nghiệp và giải tán khi các thành viên rời xa khoảng cách an toàn. Trong suốt quá trình này, mệnh lệnh của người chỉ huy đoàn tàu là mệnh lệnh tối cao đối với toàn bộ các thành viên.

Việc xác định ai là người có quyền chỉ huy phải được ghi rõ trong hợp đồng lai dắt. Đối với các phương tiện đặc biệt không có thuyền trưởng hoặc đại phó chuyên trách, người chỉ huy thường do Cảng vụ hàng hải chỉ định dựa trên năng lực chuyên môn. Điều này đảm bảo rằng mọi quyết định kỹ thuật, đặc biệt là khi vào vùng nước cảng biển, đều được thực hiện bởi người có trình độ và am hiểu sâu sắc về điều kiện luồng lạch địa phương.

Trách nhiệm dân sự và rủi ro trong lai dắt

Trách nhiệm bồi thường trong hoạt động lai dắt là một khía cạnh quan trọng của Luật hàng hải. Khi xảy ra đâm va hoặc tổn thất, việc phân định lỗi giữa bên lai và bên được lai dắt dựa trên nguyên tắc mức độ lỗi của mỗi bên. Đối với các phương tiện đặc biệt, sự phối hợp giữa hai bên là yếu tố sống còn để tránh các trách nhiệm pháp lý không đáng có.

Các hợp đồng lai dắt cho phương tiện nổi đặc biệt thường được soạn thảo rất chi tiết, bao gồm các điều khoản loại trừ trách nhiệm và giới hạn trách nhiệm. Trong bối cảnh thương mại hàng hải hiện đại, việc mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự cho quá trình lai dắt không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm an toàn tài chính cho chủ sở hữu tài sản.

Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước

Cơ quan quản lý nhà nước, cụ thể là Cảng vụ hàng hải, đóng vai trò giám sát, phê duyệt phương án lai dắt cho các cấu trúc đặc biệt. Việc này xuất phát từ yêu cầu bảo vệ luồng hàng hải, công trình cảng và an ninh quốc gia. Sự can thiệp của nhà nước trong lĩnh vực này không nhằm gây khó khăn cho doanh nghiệp mà là để thiết lập một khung pháp lý thống nhất, an toàn.

Sự minh bạch trong thủ tục hành chính giúp các chủ tàu thực hiện đúng quy định, giảm thiểu các thủ tục rườm rà. Công tác kiểm tra, giám sát định kỳ đối với các đơn vị kinh doanh dịch vụ lai dắt cũng được đẩy mạnh nhằm nâng cao năng lực ứng phó với mọi tình huống phát sinh, đặc biệt là trong các điều kiện thời tiết không thuận lợi.

Xu hướng phát triển của dịch vụ lai dắt đặc biệt

Công nghệ lai dắt đang thay đổi với sự xuất hiện của các tàu kéo hiện đại có công suất cực lớn. Điều này cho phép thực hiện việc lai dắt các phương tiện nổi có kích thước ngày càng khổng lồ hơn. Pháp luật hiện nay đang dần điều chỉnh để tương thích với các tiến bộ kỹ thuật này, đảm bảo quy định không trở thành rào cản cho sự đổi mới sáng tạo trong ngành hàng hải.

Việc số hóa trong quản lý hoạt động lai dắt cũng đang được áp dụng, giúp các đơn vị theo dõi sát sao lộ trình và tình trạng của đoàn tàu. Sự kết hợp giữa quy định pháp luật chặt chẽ và công nghệ hiện đại sẽ là chìa khóa để ngành hàng hải Việt Nam phát triển bền vững, giữ vững vị thế trên bản đồ logistics thế giới.

Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt trong vùng nước cảng — Hoạt động Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt tại cảng biển quốc tế.

Thực tiễn lai dắt phương tiện nổi đặc biệt: rủi ro, tranh chấp và thủ tục

Trong thực tiễn hàng hải hiện đại, việc lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt như giàn khoan di động, các công trình biển nhân tạo hay tàu chở hàng siêu trường siêu trọng không chỉ đơn thuần là vấn đề kỹ thuật mà còn tiềm ẩn những rủi ro pháp lý phức tạp. Khác với hoạt động lai dắt tàu biển thông thường, Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt đòi hỏi sự phối hợp khắt khe giữa chủ tàu, đơn vị vận tải và các cơ quan quản lý hàng hải dựa trên các quy định tại Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015. Thực tế cho thấy, những tranh chấp phát sinh từ hoạt động này thường xuất phát từ việc xác định sai vị thế pháp lý của phương tiện được lai dắt và các điều khoản trong hợp đồng lai dắt không tương xứng với rủi ro thực tế.

Một trong những điểm nóng về tranh chấp trong hoạt động Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt là việc phân định trách nhiệm khi xảy ra tai nạn trong quá trình hành trình. Nhiều trường hợp, các đơn vị lai dắt đã mặc định áp dụng các hợp đồng tiêu chuẩn mà không cân nhắc đến đặc điểm cấu trúc không tự hành của phương tiện được lai dắt. Điều này dẫn đến sự mất cân bằng trong việc phân chia rủi ro, đặc biệt là khi sự cố xảy ra do lỗi kỹ thuật của phương tiện được lai mà phía chủ tàu không kịp thời thông báo hoặc không đảm bảo điều kiện an toàn theo quy định tại Điều 54 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 về trách nhiệm của chủ tàu.

Các tình huống rủi ro trong lai dắt phương tiện nổi

Rủi ro lớn nhất đối với các hoạt động Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt thường nằm ở yếu tố thời tiết và sự không ổn định của phương tiện trong điều kiện biển động. Trên thực tế, nhiều vụ việc tai nạn hàng hải liên quan đến việc đứt dây lai hoặc lật phương tiện đã để lại hậu quả nghiêm trọng về môi trường và kinh tế. Các đơn vị thực hiện cần phải có phương án lai dắt chi tiết được phê duyệt bởi cơ quan có thẩm quyền, tuân thủ đúng các quy định về an toàn kỹ thuật, phòng ngừa ô nhiễm môi trường theo quy định tại Chương VII Bộ luật Hàng hải Việt Nam. Việc thiếu hụt các báo cáo đánh giá tác động trước khi khởi hành thường là nguyên nhân dẫn đến việc các công ty bảo hiểm từ chối bồi thường khi có sự cố phát sinh.

Bên cạnh đó, việc tuân thủ các quy định về an toàn hàng hải đối với Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt còn liên quan trực tiếp đến vai trò của thuyền trưởng tàu lai. Trong nhiều vụ tranh chấp, việc xác định “ai là người chỉ huy thực tế” trở nên cực kỳ quan trọng. Theo các tập quán hàng hải quốc tế thường được áp dụng, dù chủ phương tiện được lai có nhân viên giám sát trên tàu, quyền chỉ huy tổng thể của đoàn tàu lai vẫn thuộc về thuyền trưởng tàu lai chính. Tuy nhiên, nếu xảy ra sai sót do mệnh lệnh từ phía phương tiện được lai, sự đan xen về trách nhiệm dân sự khiến việc quy trách nhiệm trở nên vô cùng phức tạp và kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp tại tòa án hoặc trọng tài.

Tranh chấp và giải quyết tranh chấp pháp lý

Các vụ tranh chấp liên quan đến Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt thường kéo dài do sự thiếu hụt các án lệ cụ thể về loại hình này tại Việt Nam. Khi có sự cố, các bên thường viện dẫn các quy định chung của Bộ luật Hàng hải nhưng lại bế tắc trong việc áp dụng cho các cấu trúc đặc biệt không có động lực tự hành. Để giảm thiểu rủi ro, các chuyên gia pháp lý hàng hải thường khuyến cáo các bên nên ký kết các phụ lục hợp đồng chi tiết, trong đó quy định rõ phạm vi bảo hiểm, giới hạn trách nhiệm và cơ chế phân xử tranh chấp bằng trọng tài quốc tế để đảm bảo tính chuyên môn cao trong việc giải quyết các vấn đề kỹ thuật chuyên sâu.

Đặc biệt, đối với các hợp đồng Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt có yếu tố nước ngoài, việc xác định luật áp dụng là vấn đề then chốt. Theo quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam, nếu các bên không có thỏa thuận khác, luật áp dụng sẽ là luật nơi thực hiện việc lai dắt hoặc nơi xảy ra sự cố. Tuy nhiên, thực tế vẫn ghi nhận nhiều trường hợp các bên không chú trọng đến điều khoản luật áp dụng, dẫn đến việc phải đối mặt với hệ thống pháp luật của quốc gia không thuận lợi cho phía Việt Nam. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động đưa vào hợp đồng các điều khoản chọn luật và chọn nơi giải quyết tranh chấp nhằm tối ưu hóa quyền lợi hợp pháp của mình trước các tình huống pháp lý bất lợi.

Quản lý nhà nước và thủ tục hành chính

Cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc cấp phép cho các hoạt động Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt. Theo các quy định hiện hành, trước khi thực hiện việc lai dắt, đơn vị chủ trì phải thông báo và được sự đồng ý của cảng vụ hàng hải tại cảng xuất phát và cảng đến. Việc kiểm tra hồ sơ kỹ thuật, chứng chỉ của thuyền viên và giấy chứng nhận đăng ký phương tiện là thủ tục bắt buộc để đảm bảo an toàn. Sự siết chặt quản lý này giúp ngăn chặn các trường hợp phương tiện không đủ tiêu chuẩn kỹ thuật tham gia lai dắt, từ đó giảm thiểu nguy cơ xảy ra các tai nạn đáng tiếc trên tuyến đường biển dài.

Mặc dù hệ thống văn bản pháp luật như Bộ luật Hàng hải và các nghị định liên quan đã khá đầy đủ, nhưng việc áp dụng cho các Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt vẫn còn gặp nhiều vướng mắc do đặc thù riêng biệt của từng loại phương tiện. Trong tương lai, việc xây dựng các hướng dẫn chi tiết hơn về quy chuẩn kỹ thuật dành riêng cho lai dắt các phương tiện không tự hành lớn là yêu cầu cấp thiết. Điều này không chỉ bảo vệ an toàn hàng hải mà còn tạo hành lang pháp lý vững chắc cho các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ lai dắt, đồng thời đảm bảo sự minh bạch trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế và phí liên quan đến hoạt động dịch vụ đặc thù này.

Kết luận và Khuyến nghị

Tóm lại, Lai dắt các phương tiện nổi đặc biệt là một lĩnh vực chuyên sâu, đòi hỏi sự am hiểu cả về kỹ thuật lẫn pháp lý. Doanh nghiệp cần nắm vững các quy định trong Bộ luật Hàng hải, xây dựng phương án lai dắt an toàn và ký kết hợp đồng chặt chẽ. Khuyến nghị các chủ sở hữu phương tiện nên thường xuyên cập nhật các văn bản hướng dẫn từ cơ quan quản lý để bảo đảm tuân thủ pháp luật, tránh những rủi ro pháp lý và tổn thất không đáng có trong quá trình vận hành kinh doanh.

Đọc tiếp về cứu hộ, lai dắt và tổn thất chung

Cùng mảng việc với bài này, Unilaw còn các bài sau:

Xem đầy đủ các bài trong mục Cứu hộ, lai dắt & tổn thất chung.

Bài trên nêu quy định chung. Khi đã có vụ cứu hộ, lai dắt hay tuyên bố tổn thất chung, xem toàn bộ đầu việc Unilaw nhận cùng bản án thật tại trang luật sư tranh tụng hàng hải, hoặc gọi 091 2266 811 để nghe đánh giá sơ bộ.