Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

“phí và lệ phí hàng hải” là nhóm chi phí phát sinh khi tàu thuyền, hàng hóa và chủ thể liên quan thực hiện hoạt động trong vùng nước cảng biển, luồng hàng hải và các thủ tục quản lý nhà nước. Bài viết tóm lược căn cứ pháp lý, phân biệt với giá dịch vụ, và đưa ra checklist áp dụng thực tiễn để hạn chế tranh chấp chi phí.

PHÍ VÀ LỆ PHÍ HÀNG HẢI

1) Khung pháp lý: phí/lệ phí và “giá dịch vụ tại cảng biển”

Trong thực tiễn, doanh nghiệp thường nhầm lẫn giữa (i) các khoảnphí, lệ phímang tính quản lý nhà nước và (ii) các khoảngiá dịch vụ tại cảng biểndo doanh nghiệp cung cấp dịch vụ quyết định theo khung/ nguyên tắc định giá. Bộ luật Hàng hải Việt Nam xác lập ranh giới này tại Điều 90: các loại phí, lệ phí hàng hải thực hiện theo pháp luật về phí, lệ phí; còn “giá dịch vụ tại cảng biển” gồm bốc dỡ container, hoa tiêu, sử dụng cầu bến phao neo, lai dắt và các dịch vụ khác.

Điểm cần lưu ý: việc định giá các dịch vụ “cốt lõi” tại cảng (hoa tiêu, cầu bến phao neo, bốc dỡ container, lai dắt…) được dẫn chiếu thực hiện theo pháp luật về giá.

2) Phân loại chi phí hàng hải theo mục đích thu và chủ thể thu

2.1. Nhóm phí, lệ phí hàng hải (quản lý nhà nước)

Nhóm này thường gắn với thủ tục hành chính, quản lý luồng tuyến, bảo đảm an toàn hàng hải… Căn cứ khung nguyên tắc trong Bộ luật Hàng hải, việc thu–nộp–quản lý–sử dụng thực hiện theo pháp luật về phí, lệ phí.

Trong một số tình huống đặc thù về đầu tư, khai thác cảng biển/luồng hàng hải do doanh nghiệp đầu tư, quy định cũng nhấn mạnh nguyên tắc “thực hiện theo pháp luật về phí, lệ phí”, đồng thời giao Bộ Tài chính quy định mức trích nộp phí bảo đảm hàng hải đối với luồng do doanh nghiệp tự đầu tư/khai thác.

2.2. Nhóm giá dịch vụ tại cảng biển (dịch vụ thị trường theo khung/niêm yết)

Theo quy định về giá dịch vụ tại cảng biển, các nhóm giá phổ biến gồm: hoa tiêu hàng hải; sử dụng cầu, bến, phao neo; bốc dỡ container; lai dắt; và “giá dịch vụ khác”.

Nguyên tắc xác định khung giá dịch vụ tại cảng biển được nêu theo hướng: khung giá xác định theo phương pháp định giá chung của pháp luật về giá; doanh nghiệp quyết định mức giá cụ thể trong khung; giá trong khung chưa bao gồm VAT và khi tính phải sử dụng hóa đơn.

3) Các cấu phần giá dịch vụ dễ phát sinh tranh chấp nhất

3.1. Hoa tiêu hàng hải: cách hiểu và “đơn vị tính” thường gặp

Dịch vụ hoa tiêu hàng hải thường tính theo dung tích tàu (GT) và/hoặc khoảng cách dẫn tàu; khoảng cách thường được tính bằng hải lý, phần lẻ dưới 01 hải lý có thể được làm tròn theo nguyên tắc tính giá nêu trong quy định khung giá.

Thực tiễn cần rà soát xem tàu có thuộc trường hợp không tính giá hoa tiêu/không tính giá cầu bến phao neo hay không. Ví dụ: tàu vào/rời cảng tránh trú bão, hoặc tàu tham gia tìm kiếm cứu nạn theo lệnh điều động… có thể không thuộc đối tượng tính các loại giá dịch vụ này theo điều kiện được nêu trong quy định khung giá.

3.2. Sử dụng cầu, bến, phao neo: bẫy “mét làm tròn” và thời gian neo đậu

Giá sử dụng cầu, bến, phao neo đối với tàu thuyền thường gắn với chiều dài (m) cầu/bến/phao neo; phần lẻ dưới 01 m có thể được làm tròn theo nguyên tắc tính giá.

Doanh nghiệp nên kiểm tra: (i) thời điểm bắt đầu/kết thúc tính thời gian sử dụng; (ii) căn cứ xác nhận của Cảng vụ hàng hải, điều động tàu; (iii) tình huống neo đậu chờ cầu, chờ hoa tiêu… để đối chiếu điều kiện miễn/giảm (nếu có) theo khung/biểu giá áp dụng.

3.3. Bốc dỡ container: phụ phí do tính chất hàng hóa

Với container quá khổ/quá tải, chứa hàng nguy hiểm, hoặc cần bốc dỡ–chất xếp–bảo quản đặc biệt làm phát sinh thêm chi phí, quy định khung giá cho phép mức khung áp dụng có thể không vượt quá một tỷ lệ nhất định so với khung giá thông thường; đồng thời các thiết bị chuyên dùng phát sinh có thể do các bên thỏa thuận.

3.4. Lai dắt: chi phí “chờ đợi” và “hủy điều động”

Tranh chấp thường nằm ở khoản tiền chờ: khi tàu lai đã đến vị trí đón đúng thời gian theo yêu cầu và được Cảng vụ chấp thuận nhưng tàu được lai chưa tới, bên thuê có thể phải trả thêm tiền chờ theo tỷ lệ % khung giá và số giờ chờ thực tế.

Tình huống hủy/đổi điều động sát giờ cũng có thể bị tính tương tự theo khung giá (tùy điều kiện nêu trong quy định).

4) Niêm yết, công khai và chứng từ: nền tảng để kiểm soát chi phí

Một điểm hay bị bỏ qua lànghĩa vụ niêm yết/công khaiđối với giá vận chuyển bằng đường biển, phụ thu và giá dịch vụ tại cảng biển. Quy định về niêm yết yêu cầu doanh nghiệp công khai trên website, tại trụ sở, hoặc hình thức phù hợp khác; phải rõ ràng và không gây nhầm lẫn về mức giá/phụ thu.

Về nguyên tắc tính giá dịch vụ tại cảng biển: khung giá chưa bao gồm VAT; khi tính phải lập hóa đơn theo quy định.

Khuyến nghị vận hành: mọi khoản thu nên có “chuỗi chứng từ” gồm (i) lệnh điều động/giấy phép liên quan; (ii) nhật ký thời gian, vị trí; (iii) bảng tính theo khung/biểu; (iv) hóa đơn; (v) biên bản đối chiếu công nợ theo chuyến (voyage) hoặc theo tháng.

5) Checklist áp dụng thực tiễn để rà soát “phí và lệ phí hàng hải”

Để kiểm soát “phí và lệ phí hàng hải” (và tránh trộn lẫn với giá dịch vụ tại cảng), doanh nghiệp có thể áp dụng checklist 5 bước sau:

• Bước 1 – Xác định loại khoản thu:là phí/lệ phí (quản lý nhà nước) hay giá dịch vụ tại cảng (hoa tiêu, cầu bến phao neo, bốc dỡ, lai dắt…). Đối chiếu Điều 90 Bộ luật Hàng hải.
• Bước 2 – Xác định căn cứ tính:GT, hải lý, mét cầu/bến/phao, giờ chờ… và quy tắc làm tròn/đơn vị tính theo khung giá.
• Bước 3 – Rà soát trường hợp miễn/không tính:ví dụ tàu tránh trú bão, tìm kiếm cứu nạn… nếu đáp ứng điều kiện nêu trong khung giá.
• Bước 4 – Kiểm chứng công khai/niêm yết và hóa đơn:đảm bảo doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đã công khai minh bạch và xuất hóa đơn đúng quy định.
• Bước 5 – Chốt dữ liệu với cảng vụ/đơn vị vận hành:đối chiếu thời gian điều động, thời gian chờ, vị trí đón trả… để xử lý sớm các khoản phát sinh (đặc biệt là lai dắt chờ).

6) Một số điểm “giao thoa” hay gặp giữa pháp lý cảng vụ và chi phí

Chi phí hàng hải không chỉ nằm ở con số, mà nằm ở dữ liệu điều hành (điều động, khu vực hàng hải, vùng hoa tiêu bắt buộc…). Ví dụ, quy định có mô tả “vùng hoa tiêu hàng hải bắt buộc” là phần giới hạn trong vùng nước cảng biển/khu vực khai thác dầu khí ngoài khơi, từ vùng đón trả hoa tiêu đến cầu cảng/bến phao/khu neo đậu… nơi tàu di chuyển phải sử dụng hoa tiêu theo Bộ luật Hàng hải.

Do vậy, khi kiểm soát chi phí, doanh nghiệp nên “khóa” dữ liệu điều độ và chứng từ cảng vụ ngay từ đầu chuyến. Trong trường hợp phát sinh tranh chấp về nghĩa vụ thanh toán, việc đối chiếu sớm sẽ hạn chế nguy cơ bị cộng dồn chi phí và phụ phí, đặc biệt trong các tình huống Bắt giữ & cảng.

Kết luận

Tóm lại, để quản trị “phí và lệ phí hàng hải” hiệu quả, cần phân biệt rõ: phí/lệ phí theo cơ chế pháp luật về phí, lệ phí; và giá dịch vụ tại cảng biển theo cơ chế định giá/khung giá và nghĩa vụ công khai, hóa đơn. Cách làm chắc chắn nhất là chuẩn hóa checklist chứng từ – dữ liệu điều hành – đối chiếu công nợ theo từng chuyến.

Nếu bạn đang chuẩn bị hồ sơ khiếu nại/đối chiếu chi phí hoặc cần rà soát hợp đồng dịch vụ cảng, cách tiếp cận đúng thường bắt đầu từ việc bóc tách loại khoản thu theo Điều 90 Bộ luật Hàng hải và kiểm tra các điều kiện tính giá (đơn vị tính, miễn/không tính, thời gian chờ).

Cụm từ bắt buộc (chỉ xuất hiện 01 lần):luật sư hàng hải, luật hàng hải, công ty luật hàng hải

Link/tài liệu nội bộ dự án (không dùng làm căn cứ pháp lý cho bài viết)

1) Khung pháp lý: phí/lệ phí và “giá dịch vụ tại cảng biển”

Trong thực tiễn,phí và lệ phí hàng hảithường bị nhầm lẫn vớigiá dịch vụ tại cảng biển. Về bản chất pháp lý, hai nhóm này chịu sự điều chỉnh khác nhau. Phí, lệ phí hàng hải là khoản thu mang tính quyền lực nhà nước, do cơ quan có thẩm quyền quyết định, áp dụng thống nhất, gắn với hoạt động quản lý nhà nước về hàng hải. Ngược lại, giá dịch vụ tại cảng biển là quan hệ dịch vụ – thị trường, do doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thu, nhưng phải tuân thủ cơ chế khung giá, niêm yết, công khai theo pháp luật giá và pháp luật hàng hải.

Sự phân định này có ý nghĩa then chốt khi phát sinh tranh chấp: nếu là phí, lệ phí thì căn cứ pháp lý chính là quy định của Nhà nước; nếu là giá dịch vụ thì phải kiểm tra hợp đồng, biểu giá niêm yết và việc tuân thủ quy trình công bố.

2) Phân loại chi phí hàng hải theo mục đích thu và chủ thể thu

2.1. Nhóm phí, lệ phí hàng hải (quản lý nhà nước)

Nhóm này bao gồm các khoản thu nhằm bù đắp chi phí quản lý, bảo đảm an toàn, an ninh hàng hải. Chủ thể thu thường là cơ quan nhà nước hoặc đơn vị được giao nhiệm vụ thu. Đặc điểm pháp lý nổi bật là:

• Mức thu do Nhà nước quy định;
• Không phụ thuộc vào thỏa thuận hợp đồng;
• Chứng từ thu mang tính hành chính – tài chính.

2.2. Nhóm giá dịch vụ tại cảng biển (dịch vụ thị trường theo khung/niêm yết)

Đây là nhóm chi phí phát sinh nhiều nhất trong hoạt động khai thác tàu và thường là nguồn gốc tranh chấp. Giá dịch vụ được hình thành trên cơ sở chi phí – thị trường nhưng phải:

• Phù hợp khung giá hoặc cơ chế quản lý giá;
• Được niêm yết công khai;
• Thể hiện rõ trong hợp đồng hoặc điều kiện cung cấp dịch vụ.

3) Các cấu phần giá dịch vụ dễ phát sinh tranh chấp nhất

3.1. Hoa tiêu hàng hải: cách hiểu và “đơn vị tính” thường gặp

Tranh chấp thường xoay quanh đơn vị tính (GT, lượt, giờ) và trường hợp tàu phải đón/trả hoa tiêu nhiều lần. Nếu biểu giá không mô tả rõ tình huống kỹ thuật, doanh nghiệp khai thác tàu dễ bị áp dụng mức thu bất lợi.

3.2. Sử dụng cầu, bến, phao neo: bẫy “mét làm tròn” và thời gian neo đậu

Thực tiễn cho thấy cách làm tròn chiều dài cầu bến hoặc thời gian neo đậu có thể làm tăng đáng kể chi phí. Việc kiểm tra nhật ký tàu, lệnh điều động và thời điểm bắt đầu – kết thúc sử dụng là yếu tố quyết định.

3.3. Bốc dỡ container: phụ phí do tính chất hàng hóa

Các phụ phí liên quan đến hàng nguy hiểm, hàng quá khổ, hàng lạnh thường gây tranh cãi nếu không được thông báo trước hoặc không có căn cứ kỹ thuật rõ ràng.

3.4. Lai dắt: chi phí “chờ đợi” và “hủy điều động”

Chi phí lai dắt thường phát sinh thêm do yếu tố chờ đợi hoặc hủy điều động. Vấn đề pháp lý nằm ở việc xác định lỗi thuộc về bên nào và liệu biểu giá có dự liệu trường hợp này hay không.

4) Niêm yết, công khai và chứng từ: nền tảng để kiểm soát chi phí

Trong mọi tranh chấp vềphí và lệ phí hàng hảihoặc giá dịch vụ, ba yếu tố luôn được xem xét đồng thời: (i) biểu giá niêm yết hợp lệ; (ii) chứng từ phát sinh dịch vụ; (iii) sự phù hợp giữa thực tế sử dụng và nội dung thu. Thiếu một trong ba yếu tố này, khoản thu rất dễ bị coi là không có căn cứ pháp lý.

5) Checklist áp dụng thực tiễn để rà soát “phí và lệ phí hàng hải”

• Xác định rõ khoản thu là phí/lệ phí hay giá dịch vụ;
• Đối chiếu văn bản quy định hoặc biểu giá niêm yết;
• Kiểm tra hợp đồng và điều kiện cung cấp dịch vụ;
• So sánh chứng từ với nhật ký tàu và lệnh điều động;
• Ghi nhận ngay các điểm bất thường để bảo lưu quyền khiếu nại.

6) Một số điểm “giao thoa” hay gặp giữa pháp lý cảng vụ và chi phí

Nhiều khoản chi phí phát sinh từ yêu cầu của cơ quan cảng vụ (an toàn, điều tiết giao thông) nhưng lại được thu dưới dạng giá dịch vụ. Việc xác định ranh giới trách nhiệm giữa quyết định hành chính và dịch vụ thương mại là điểm mấu chốt khi đánh giá tính hợp pháp của khoản thu.

Phân tích tình huống thực tế: Tranh chấp chi phí sử dụng cầu bến

Tóm tắt:Chủ tàu phản đối hóa đơn sử dụng cầu bến vì cho rằng cảng áp dụng chiều dài cầu bến “làm tròn” cao hơn thực tế, dẫn đến chi phí tăng đáng kể.

Vấn đề pháp lý:Khoản thu này là giá dịch vụ hay phí? Biểu giá có quy định rõ cách tính và làm tròn hay không?

Phán quyết/kết quả xử lý:Cơ quan giải quyết chấp nhận quan điểm của chủ tàu khi xác định biểu giá không nêu rõ nguyên tắc làm tròn, buộc đơn vị khai thác cảng điều chỉnh lại hóa đơn theo số liệu thực tế.

Bài học thực tiễn:Doanh nghiệp cần yêu cầu biểu giá chi tiết và lưu trữ đầy đủ chứng cứ kỹ thuật (bản vẽ, nhật ký tàu) để kiểm soát chi phí.

Kết luận

Việc hiểu đúng bản chất pháp lý củaphí và lệ phí hàng hảivà giá dịch vụ tại cảng biển là điều kiện tiên quyết để kiểm soát chi phí và phòng ngừa tranh chấp. Áp dụng checklist rà soát, kết hợp phân tích chứng từ và quy định pháp lý, sẽ giúp doanh nghiệp chủ động bảo vệ quyền lợi trong thực tiễn khai thác hàng hải.

```

Chủ đề liên quan:

CẢNG VỤ HÀNG HẢI: THẨM QUYỀN & THỦ TỤC PHÍ BẢO ĐẢM HÀNG HẢI – QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ CÁCH ÁP DỤNG CẤP PHÉP HOẠT ĐỘNG CẢNG BIỂN: QUY ĐỊNH, THỦ TỤC VÀ LƯU Ý PHÁP LÝ TÀU NƯỚC NGOÀI TẠI CẢNG: THỦ TỤC & RỦI RO PHÁP LÝ VÙNG NƯỚC CẢNG BIỂN: QUY ĐỊNH & QUẢN LÝ PHÍ HOA TIÊU – QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT, CÁCH TÍNH VÀ ÁP DỤNG BẾN CẢNG – QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT, CHỨC NĂNG VÀ VAI TRÒ CƯỚC VẬN TẢI BIỂN: CẤU PHẦN, CĂN CỨ PHÁP LÝ VÀ CÁCH ĐÀM PHÁN