Bởi Luật sư Nguyễn Như Hải – Công ty Luật UniLaw

THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ TRONG HỢP ĐỒNG VẬN TẢI BIỂN

Bài viết phân tích quy định pháp luật về thỏa thuận cước phí trong hợp đồng vận tải biển, căn cứ Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 và các văn bản liên quan, giúp doanh nghiệp nắm rõ cơ chế định giá, điều chỉnh, và xử lý tranh chấp cước phí trong vận tải hàng hải quốc tế.

I. KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT CỦA THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ

Thỏa thuận cước phí là điều khoản trọng yếu trong hợp đồng vận tải biển, thể hiện nghĩa vụ tài chính của người thuê vận chuyển đối với người vận chuyển. Cước phí là khoản tiền người thuê phải trả để hàng hóa, hành khách hoặc hành lý được vận chuyển từ cảng này đến cảng khác bằng tàu biển.

Theo Điều 5 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, các bên có quyền tự do thỏa thuận trong hợp đồng liên quan đến hoạt động hàng hải nếu Bộ luật không hạn chế. Điều này bao gồm việc xác định mức cước, phương thức thanh toán, thời điểm trả tiền, chi phí phụ thu và điều kiện điều chỉnh giá.

II. CĂN CỨ PHÁP LÝ ĐIỀU CHỈNH

• Điều 5 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015: cho phép các bên được quyền thỏa thuận riêng, kể cả áp dụng luật nước ngoài hoặc tập quán hàng hải quốc tế, miễn không trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.
• Điều 146 – 153 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015: quy định cụ thể về hợp đồng vận tải hàng hóa bằng đường biển, bao gồm quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các bên đối với việc giao hàng, nhận hàng, và thanh toán cước phí.
• Luật Giá 2023: xác định cơ chế hình thành giá trong lĩnh vực vận tải, yêu cầu tính minh bạch, hợp lý và phù hợp với thị trường.

III. NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ

1. Mức cước và đơn vị tính

Mức cước thường được tính theo tấn hàng, mét khối hoặc container. Các bên có thể thỏa thuận giá cước cố định hoặc biến động theo chỉ số nhiên liệu hoặc thị trường vận tải. Trong vận tải quốc tế, giá cước thường chịu ảnh hưởng của điều kiện giao hàng (Incoterms) như FOB, CIF hoặc CFR.

2. Thời điểm và phương thức thanh toán

Thông thường, người thuê tàu thanh toán một phần cước trước khi tàu khởi hành và phần còn lại sau khi giao hàng. Điều khoản này phải được ghi rõ trong hợp đồng nhằm tránh tranh chấp về thời hạn trả tiền hoặc phương thức thanh toán (chuyển khoản, thư tín dụng, hoặc thanh toán điện tử).

3. Phụ phí và chi phí phát sinh

Cước phí có thể kèm theo các phụ phí như: phí nhiên liệu (BAF), phí cảng (THC), phí mùa cao điểm (PSS) hoặc phụ phí tắc nghẽn. Tất cả các khoản này phải được liệt kê rõ trong thỏa thuận để đảm bảo tính minh bạch và tránh bị khiếu nại.

IV. QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CÁC BÊN

1. Người vận chuyển

• Có quyền yêu cầu thanh toán đủ và đúng hạn theo hợp đồng.
• Phải phát hành vận đơn chính xác, phản ánh đúng cước phí đã thỏa thuận.
• Không được tự ý thay đổi giá cước nếu không có căn cứ hợp pháp hoặc không được sự đồng ý của bên thuê.

2. Người thuê vận chuyển

• Phải thanh toán cước đúng thời hạn, kể cả khi hàng hóa bị mất mát, trừ trường hợp có lỗi của người vận chuyển được chứng minh.
• Được yêu cầu hoàn cước nếu người vận chuyển vi phạm nghĩa vụ hoặc chậm giao hàng.
• Phải chịu các khoản phụ phí hợp lý nếu do yêu cầu đặc biệt phát sinh trong quá trình vận chuyển.

V. CÁC TRƯỜNG HỢP ĐIỀU CHỈNH VÀ GIẢM TRỪ CƯỚC PHÍ

Trong thực tiễn vận tải biển, việc điều chỉnh thỏa thuận cước phí có thể phát sinh do các yếu tố khách quan như biến động giá nhiên liệu, thay đổi lộ trình, hoặc sự kiện bất khả kháng (bão, đình công, chiến tranh). Theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam, các bên có thể thỏa thuận trước về cơ chế điều chỉnh giá để bảo đảm quyền lợi cân bằng.

Trường hợp người thuê hủy hợp đồng trước khi tàu khởi hành, họ có thể phải trả một phần cước gọi là “phí hủy chuyến” (dead freight). Ngược lại, nếu người vận chuyển giao hàng trễ, bên thuê có quyền yêu cầu giảm hoặc bồi thường phần cước tương ứng.

VI. GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LIÊN QUAN ĐẾN THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ

Theo khoản 2 Điều 5 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, khi có yếu tố nước ngoài, các bên được quyền chọn Trọng tài hàng hải quốc tế hoặc Tòa án thương mại Việt Nam để giải quyết tranh chấp. Việc lựa chọn luật áp dụng (lex contractus) phải được ghi nhận rõ trong hợp đồng để tránh xung đột pháp luật.

Trong thực tế, tranh chấp thường phát sinh về: (i) xác định mức cước hợp lệ, (ii) nghĩa vụ thanh toán khi hàng bị mất mát, (iii) chi phí phụ phát sinh không có trong thỏa thuận. Khi xảy ra, các bên nên ưu tiên thương lượng hoặc hòa giải theo tinh thần của Hợp đồng & vận tải để giảm thiểu thiệt hại và duy trì quan hệ thương mại.

VII. LƯU Ý THỰC TIỄN CHO DOANH NGHIỆP

• Luôn kiểm tra kỹ điều khoản cước trong vận đơn (Bill of Lading) và hợp đồng thuê tàu (charter party) để bảo đảm thống nhất.
• Thỏa thuận rõ ràng về loại cước: cước trả trước (prepaid) hay trả sau (collect).
• Đối với hàng xuất khẩu, cần xác định rõ ai chịu chi phí vận tải trong hợp đồng mua bán quốc tế (theo Incoterms 2020).
• Đối với hàng nhập khẩu, kiểm tra kỹ phụ phí cảng và chi phí dỡ hàng để tránh bị tính phí ngoài hợp đồng.

VIII. KẾT LUẬN

Thỏa thuận cước phí là nền tảng của mọi hợp đồng vận tải biển, quyết định trực tiếp đến hiệu quả tài chính và nghĩa vụ pháp lý của các bên. Việc soạn thảo, đàm phán và thực hiện điều khoản này cần được tiến hành cẩn trọng, tuân thủ đúng quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam và các điều ước quốc tế liên quan. Để đảm bảo an toàn pháp lý, doanh nghiệp nên tham khảo ý kiến của luật sư hàng hải có kinh nghiệm trong lĩnh vực vận tải quốc tế.

Nếu bạn cần tư vấn chi tiết về cách soạn thảo, điều chỉnh hoặc giải quyết tranh chấp liên quan đến cước phí trong vận tải biển, vui lòng liên hệ đội ngũ chuyên gia pháp lý để được hướng dẫn cụ thể.

Meta title: THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ TRONG HỢP ĐỒNG VẬN TẢI BIỂN

Meta description: Tìm hiểu quy định về thỏa thuận cước phí trong vận tải biển theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 – Hướng dẫn chi tiết và thực tiễn áp dụng.

PHẦN 2 – ỨNG DỤNG THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

I. PHÂN TÍCH THỰC TIỄN TRANH CHẤP LIÊN QUAN ĐẾN “THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ”

Trong thực tiễn xét xử, nhiều vụ việc cho thấy tranh chấp về thỏa thuận cước phí không chỉ giới hạn trong lĩnh vực vận tải biển, mà còn xuất hiện trong các giao dịch tín dụng, dịch vụ logistics, hay hợp đồng thuê tàu. Bản chất của tranh chấp thường xoay quanh: (i) việc xác định cước phí đã được thỏa thuận hợp lệ hay chưa; (ii) thay đổi mức cước theo biến động thị trường; (iii) trách nhiệm thanh toán khi hàng hóa hoặc dịch vụ đã được thực hiện một phần.

Dưới đây là hai ví dụ thực tiễn tiêu biểu giúp doanh nghiệp nhận diện và phòng ngừa rủi ro khi xác lập hoặc thực hiện thỏa thuận cước phí trong hợp đồng vận tải biển.

1. Vụ Ngân hàng TMCP Đ kiện nhóm khách hàng vay – Bài học về tính ràng buộc của thỏa thuận lãi suất (tương tự thỏa thuận cước phí biến đổi)

Tóm tắt vụ án: Ngân hàng TMCP Đ ký nhiều hợp đồng tín dụng với các bị đơn, quy định lãi suất “thả nổi” – được điều chỉnh theo lãi suất huy động cộng biên độ 5%/năm, không vượt quá mức tối đa theo quy định pháp luật. Các bên vay không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khi đến hạn. Khi ngân hàng khởi kiện, bên vay cho rằng họ không thực nhận khoản tiền, nên không có nghĩa vụ trả nợ.

Vấn đề pháp lý: Hợp đồng tín dụng – về bản chất – cũng là một dạng hợp đồng dịch vụ tài chính, trong đó “lãi suất” là biểu hiện của “cước phí sử dụng vốn”. Tòa án cần xem xét liệu thỏa thuận biến động lãi suất có hợp lệ, rõ ràng và được các bên thực hiện minh bạch hay không.

Phán quyết của Tòa: Tòa án nhân dân cấp cao tại TP.HCM (Bản án số 20/2018/KDTM-PT) xác định rằng: các bị đơn đã ký hợp đồng vay, có chứng cứ về việc giải ngân và thế chấp, do đó nghĩa vụ thanh toán cả gốc, lãi và phạt là hợp pháp. Mặc dù ngân hàng chưa cung cấp bản kê chi tiền, song hợp đồng và các chứng từ kèm theo đủ để chứng minh nghĩa vụ phát sinh. Tòa chấp nhận yêu cầu của ngân hàng, buộc bên vay thanh toán toàn bộ nợ gốc và lãi theo thỏa thuận.

Bài học thực tiễn: Trong quan hệ vận tải biển, “thỏa thuận cước phí” có thể được coi là điều khoản tương tự lãi suất – thể hiện giá trị dịch vụ theo thời gian hoặc khối lượng. Khi thỏa thuận mức cước “biến đổi” (floating freight rate), doanh nghiệp cần:

• Ghi rõ công thức xác định (ví dụ: “cước cơ bản cộng phụ phí x% theo chỉ số BAF/CAF của hãng tàu”) để tránh tranh chấp tương tự lãi suất thả nổi.
• Phân biệt giữa điều chỉnh hợp lý (do biến động chi phí nhiên liệu, cảng vụ) và thay đổi đơn phương – có thể bị Tòa tuyên vô hiệu.
• Lưu trữ bằng chứng điện tử, thư trao đổi, và bảng tính cước kèm phụ phí để chứng minh quá trình thương lượng minh bạch.

2. Vụ tranh chấp hợp đồng vận tải – khi “thỏa thuận cước phí” bị điều chỉnh do thay đổi hoàn cảnh

Tóm tắt tình huống: Một doanh nghiệp logistics Việt Nam ký hợp đồng vận tải biển với đối tác nước ngoài, thỏa thuận mức cước theo container. Sau khi ký, chi phí nhiên liệu tăng mạnh, hãng tàu gửi thông báo điều chỉnh phụ phí “Fuel Adjustment Factor” (FAF). Bên thuê từ chối thanh toán phần tăng, viện dẫn rằng hợp đồng đã “chốt giá”.

Vấn đề pháp lý: Thỏa thuận ban đầu có điều khoản “cước có thể được điều chỉnh trong trường hợp chi phí nhiên liệu tăng trên 10% theo chỉ số Bunker World Index”. Tuy nhiên, không quy định rõ cơ chế xác minh, thời điểm áp dụng, và cách thông báo.

Phán quyết (giả định trên cơ sở án lệ thương mại tương tự): Hội đồng Trọng tài Thương mại chấp nhận yêu cầu của hãng tàu, vì (i) điều khoản cho phép điều chỉnh là hợp pháp; (ii) bên thuê đã tiếp tục sử dụng dịch vụ, đồng nghĩa với việc chấp thuận điều chỉnh. Tuy nhiên, trọng tài cũng yêu cầu hãng tàu chứng minh chỉ số tăng giá nhiên liệu thực tế, tránh tình trạng lạm dụng phụ phí.

Bài học thực tiễn:

• Khi đàm phán thỏa thuận cước phí, cần xác định rõ “giá cơ bản”, “biến phí”, và “các yếu tố điều chỉnh”.
• Trường hợp thị trường biến động, các bên nên lập phụ lục hợp đồng để cập nhật thay vì điều chỉnh miệng.
• Nếu hợp đồng không quy định, việc thay đổi cước phí đơn phương có thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ trung thực và bị vô hiệu một phần theo Điều 117 và 123 Bộ luật Dân sự 2015.

II. LIÊN HỆ THỰC TIỄN PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Trong hệ thống pháp luật hiện hành, thỏa thuận cước phí vận tải biển được điều chỉnh bởi Luật Hàng hải Việt Nam 2015 (Điều 151 – 154), Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005. Cước phí là yếu tố cốt lõi thể hiện sự “đền bù” cho nghĩa vụ chuyên chở, và được coi là một phần không thể tách rời của hợp đồng vận tải.

Các nguyên tắc thực tiễn rút ra gồm:

• Thỏa thuận minh bạch: Mọi yếu tố cấu thành giá (cước, phụ phí, phí lưu container, phí bến bãi) cần được xác định rõ ràng, tránh hiểu lầm.
• Thỏa thuận linh hoạt nhưng có giới hạn: Cho phép điều chỉnh theo chỉ số chi phí, nhưng phải có giới hạn trần – tránh bị coi là điều khoản bất bình đẳng.
• Ghi nhận thời điểm chốt giá: Đây là căn cứ để xác định nghĩa vụ thanh toán khi phát sinh tranh chấp.
• Lưu trữ chứng cứ giao nhận: Bản vận đơn, phiếu EIR, và email thương lượng là chứng cứ hợp pháp thể hiện sự đồng thuận của các bên.

III. NHỮNG LƯU Ý CHO DOANH NGHIỆP KHI KÝ KẾT THỎA THUẬN CƯỚC PHÍ

Qua thực tiễn tranh chấp, doanh nghiệp có thể áp dụng một số biện pháp phòng ngừa:

• Đưa vào hợp đồng điều khoản “điều chỉnh cước” rõ ràng: quy định chỉ số tham chiếu (VD: Bunker Index, USD/VND rate).
• Thêm cơ chế hòa giải trước khi khởi kiện để tiết kiệm chi phí pháp lý.
• Ghi rõ hình thức và thời điểm thanh toán: “prepaid” hoặc “collect”, để tránh tranh cãi về bên chịu phí.
• Xác định cơ quan giải quyết tranh chấp: Tòa án, Trọng tài Hàng hải, hoặc VIAC.

IV. KẾT LUẬN

Thỏa thuận cước phí là trái tim của hợp đồng vận tải biển. Mọi tranh chấp phát sinh từ điều khoản này đều phản ánh sự thiếu minh bạch hoặc bất cân xứng thông tin giữa các bên. Bài học từ các vụ án cho thấy: dù trong hợp đồng tín dụng hay vận tải, yếu tố “biến động giá” chỉ hợp pháp khi có cơ chế xác định rõ ràng, minh chứng cụ thể và được thông báo kịp thời. Doanh nghiệp cần chủ động thiết lập hệ thống quản trị rủi ro hợp đồng, lưu chứng từ điện tử và tham vấn luật sư hàng hải trước khi ký kết các thỏa thuận có yếu tố quốc tế.

Chủ đề liên quan:

CƯỚC VẬN TẢI BIỂN: CẤU PHẦN, CĂN CỨ PHÁP LÝ VÀ CÁCH ĐÀM PHÁN HỢP ĐỒNG VẬN TẢI BIỂN – QUY ĐỊNH, QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CÁC BÊN HỢP ĐỒNG VẬN TẢI BIỂN – QĐ PHÁP LUẬT VÀ HD THỰC HIỆN VẬN TẢI BIỂN QUỐC TẾ – QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ HƯỚNG DẪN THỰC TIỄN VẬN TẢI NỘI ĐỊA – QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN NGƯỜI NHẬN HÀNG TRONG VẬN TẢI BIỂN – QUYỀN, NGHĨA VỤ VÀ RỦI RO PHÁP LÝ ĐIỀU KHOẢN VẬN ĐƠN TRONG VẬN TẢI BIỂN – QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN NGƯỜI GIAO HÀNG – TRÁCH NHIỆM VÀ QUYỀN LỢI TRONG VẬN TẢI BIỂN